تحليلي بر روند قدرت‌گيری انگليس در خليج فارس (از اواسط صفويه تا پايان نيمه اول قاجاريه 1030 ـ 1264 ق/1620-1847م)

 
  
   

سال هفتم، شماره چهارم، زمستان 1389، 87 ـ 104

Tārikh dar Āyene-ye Pazhuhesh, Vol.7, No.4, Winter 2011

محمد شورميج*

چكيده

خليج فارس همواره از مناطق بسيار حساس، سوق‌الجيشي و تجاري خاورميانه بوده است، از اين‌رو، در طول تاريخ منشأ تحولات متنوعي شده است. از مسائل بسيار مهم و قابل بحث در خليج فارس، بررسي چگونگي سلطه استعمارگران، به خصوص انگليسي‌ها بر كرانه‌هاي ساحلي آن و به ويژه كرانه‌هاي تحت حاكميت ايران مي‌باشد. در اين پژوهش، چگونگي روند قدرت‌گيري انگليس و تضعيف قدرت سياسي ايران در كرانه‌هاي خليج فارس از اواسط حكومت صفوي تا آغاز حكومت ناصرالدين شاه (1030 ـ 1264ق) تحليل و بررسي مي‌شود. مسئله و هدف اصلي پژوهش، بررسي چگونگي قدرت‌يابي قبايل و اعراب محلي در منطقه خليج فارس و سياست انگليس در تقويت آنها و سلطه بر منطقه است.

كليد واژه: خليج فارس، انگليس، حاكميت محلي، حاكميت ايران و قبايل عرب خليج فارس.

مقدمه

خليج فارس با وسعت حدود 850/232 كيلومتر مربع، تقريباً نصف درياي خزر است. از نظر عمق آب، جزو درياهاي كم عمق جهان است. اهميت خليج فارس به سبب موقعيت استراتژيك، ژئوپليتيك و تجاري آن است، از اين‌رو، همواره مورد توجه قدرت‌هاي بزرگ استعماري بوده است.

تاريخچه آغاز دخالت انگليس در خليج فارس از سال 995ق/1616م و با گرفتن پايگاه تجاري در بندر جاسك شروع شد و تا اواخر قرن هيجدهم ميلادي فعاليت آنها بيشتر تجاري بود.1 از حدود سال 1798 ـ حدود1862م، تغيير محسوسي در سياست انگليس صورت گرفت و از جنبه‌هاي اقتصادي به سوي منافع سياسي در خليج فارس روي آورد. اين منافع جديد، تماماً در اطراف تأمين نيازمندي‌هاي دفاعي حكومت هند و امپراتوري انگليس در خليج فارس دور مي‌زد. و بر همين اساس، بتدريج دولت انگليس و شركت هند شرقي در امور سياسي اعراب دخالت نمودند.2

اهميت موضوع پژوهش در اين مسئله است كه چگونه حاكميت ايران بر كرانه‌هاي خليج فارس كم‌رنگ شد و انگليس سلطه كامل بر آن يافت، بر اين اساس، روند تضعيف حاكميت ايران بر كرانه خليج فارس و چگونگي سلطه انگليس بر آن بررسي مي‌شود.



ادامه مطلب
تاريخ : دوشنبه 1393/04/30 | 21:59 | نویسنده : مصطفی کریمی (87) |

 

این کتاب ابعاد و زاویای مختلف مسائل تاریخی، اقتصادی، اجتماعی و نظامی ـ استراتژیک کشورهای منطقه را از منظر مطالعات تطبیقی جغرافیای سیاسی تجزیه و تحلیل کرده است.

کتاب حاضر ضمن بررسی پاره‌ای مباحث نظری درباره تعریف منطقه و ژئوپلیتیک منطقه‌ای، با تکیه بر آخرین آمرها، ابعاد و زاویای مختلف مسائل تاریخی، اقتصادی، اجتماعی و نظامی ـ استراتژیک کشورهای این منطقه را از منظر مطالعات تطبیقی جغرافیای سیاسی تجزیه و تحلیل کرده است.

شاید بیش از هر منطقه‌ای در جهان، خلیج فارس موضوع مطالعه و پژوهشهای محققان باشد.

با این حال، آشکار است که، همانند همه مناطق جهان، مؤلفه های سیاسی، اقتصادی، و اجتماعی این منطقه مهم جهانی از پویایی فراوان برخوردار است و برای داشتن درک درستی از وضعیت موجود، تکیه بر مطالعات قدیمی و چشم پوشی از اطلاعات، آمار و ارقام جدید تا حد زیادی گمراه کننده است.

این موضوع، به ویژه برای سیاستمداران و برنامه ریزان استراتژیک و تدوین‌کنندگان سیاست خارجی کشورها، اهمیت بیشتری دارد. با توجه به جایگاه فوق العاده ویژه خلیج فارس برای کشور ما، واکاوی واقعیتهای موجود در این منطقه، هم برای سیاستمداران و هم برای پژوهشگران و دانشجویان، بسیار اهمیت دارد. نویسندگان ان کتاب با درک اهمیت موضوع تلاش کرده‌اند آخرین وضعیت مسائل و موضوعات سیاسی، اقتصای، اجتماعی واستراتژیک این منطقه را مورد بررسی و تحلیل قرار دهند.

این کتاب مطابق با سرفصلهای درس مطالعات منطقه ای خلیج فارس (دوره کارشناسی جغرافیای سیاسی) در 15 فصل تدوین شده که دو فصل ابتدایی به مباحث نظری درباره تعریف منطقه و ژئوپلیتیک منطقه ای و مشخصه های آن پرداخته است. فصل سوم ویژگیهای کلی جغرافیای طبیعی این منطقه را بررسی کرده و در فصلهای بعدی، به ترتیب، موضوعات جغرافیای اقتصادی، جغرافیای تاریخی، جغرافیای انسانی، جغرافیای سیاسی و استراتژیک، ساختار ژئوپلیتیک منطقه، کشمکش‌ها و اختلافات سرزمینی، ابعاد گوناگون همگرایی و واگرایی در منطقه، شورای همکاری خلیج فارس، ملیت و ملی گرایی در منطقه خلیج فارس، ابعاد توسعه در خلیج فارس، جهانی شدن و وضعیت ایران در منطقه خلیج فارس مورد بررسی قرار گرفته است.

بررسی نسبتاً جامع و دقیق وضعیت کشورهای منطقه و رویکرد قدرتهای جهانی، که از اهداف این کتاب است، چشم انداز روشنی از مسائل مختلف ترسیم می کند که امید است نیاز گروه ها و افراد مختلف به دانستن این موضوعات را به خوبی برآورده کند.

«مطالعات منطقه‌ای خلیج فارس» نگاشته محمدرضا حافظ نیا و حسین ربیعی است که در سیزده، 366 صفحه از سوی انتشارات سمت در تهران در سال 92 منتشر شده است.

این کتاب با شماره ثبت 498563 در کتابخانه شماره یک مجلس شورای اسلامی موجود است.



تاريخ : دوشنبه 1393/04/30 | 14:23 | نویسنده : مریم شاه حسینی (88) |

 


انجمن ایرانی تاریخ در نظر دارد دو فصلنامه علمی-پژوهشی مطالعات تاریخ دریایی(متد) را منتشر نماید. مقالات این نشریه در زمینه تاریخ و مطالعات بین رشته ای به یکی از سه زبان فارسی، انگلیسی و عربی است. 
بنابراین از استادان و پژوهشگران ارجمند دعوت می شود مقالات خود را با موضوع مطالعات تاریخ دریایی که برخی از مهم ترین محورهای آن در ادامه ذکر می شود جهت بررسی و چاپ ارسال نمایند.


آدرس ایمیل جهت ارسال مقالات: info@ishistory.ir

تلفن: 26403007

                
 
محورهاي فراخوان
- اهميت درياها و واحدهاي آبي در سياست هاي راهبردي دولتها
-تاريخ ناوگان هاي دريايي
-نقش درياها در تحولات سياسي، اقتصادي، فرهنگي و اجتماعي
-نقش درياها در تحولات بين المللي
-تجارت دريايي
-قدرت هاي جهاني و درياها
-تاثير دريا در حوزه علوم (جغرافيا، نجوم، علوم و فنون و ..)
-تاثير درياها بر زيست اجتماعي مناطق ساحلي
-بررسي تحولات اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي و ... در جزاير و بنادر
-تاريخ تحول حقوق دريايي ( حقوق بين الملل  و...)
-جنگ هاي دريايي و تاثيرات آنها
-تحليل نقشه هاي تاريخي درياها
-نقش درياها در توسعه تمدن انساني
-دولت ها و حكومت هاي دريايي
- تحول دريانوردي در دوران مختلف
-دزدي دريايي
- و ....
 


تاريخ : سه شنبه 1393/04/24 | 15:49 | نویسنده : فاطمه نجفی (87) |

 

موضوعات همایش:

1- هيدروديناميك و مهندسي دريا

     - امواج و جریانات دریایی

     - طوفانهاي حاره اي و سونامي

     - انتقال رسوب، فرسایش و تغییرات خط ساحلی

     -اندازه گیری و تحلیل پارامترهای دریایی

 

2- مديريت سواحل و بنادر

     - مديريت يكپارچه مناطق ساحلي (ICZM)

     - مدیریت بحران مخاطرات دریایی

     - کاربرد GIS و سنجش از دور

     - فن آوری های نوین در مدیریت بنادر

 

3- مهندسی سواحل و بنادر

     - طراحی و ساخت سازه های ساحلی

     - بازرسی، نگهداری و تعمیرات سازه های ساحلی

     - تجهیزات و مصالح نوین ساخت سازه های ساحلی

     - انرژی های تجدیدپذیر دریایی

 

4- مهندسی فراساحلی و خطوط لوله

     - طراحی و ساخت انواع سازه های فرا ساحلی

     - بازرسی، نگهداری و تعمیرات سازه های فرا ساحلی

     - طراحی و اجرای خطوط لوله در بستر دریا

     - ژئوتکنیک دریایی

 

5- محيط زيست، ايمني و امنيت دريايي

     - مدیریت ایمنی و امنیت بنادر و دریانوردی

     - روش های نوین ناوبری ، هیدروگرافی و لایروبی

     - آلودگي و اثرات زیست محیطی سازه ها و حمل و نقل دريايي

     - زیستگاههای ساحلی و دریایی

تقویم همایش:

مهلت ارسال چكيده مبسوط: 19 تير 1393

ثبت نام در همايش:10 مرداد 1393

ارزيابي چكيده مقالات و اعلام اسامي مقالات پذيرفته شده:18 مرداد 1393

تاريخ برگزاري همايش: 3 لغايت 5 آذر 1393

 

سایت همایش: http://icopmas.pmo.ir/

يازدهمين همايش بين المللي سواحل، بنادر و سازه هاي دريايي (ICOPMAS 2014) از تاريخ 3 لغايت 5 آذر ماه سال 1393 (24 لغايت 26 نوامبر سال 2014) در هتل المپيك تهران برگزار مي گردد.

 



تاريخ : سه شنبه 1393/04/17 | 17:3 | نویسنده : فاطمه نجفی (87) |

کتاب نخستین دهکده‌های خلیج فارس در هفت هزار سال پیش، نوشته علیرضا عسکری چاوردی است که از سوی دانشگاه شیراز منتشر شده و به بررسی نخستین دهکده های هزاره پنجم پیش از میلاد می​پردازد.

پژوهش حاضر در خصوص شناخت نخستین دهکده های هزاره پنجم پیش از میلاد انجام شده است. دلیل اهمیت هزاره پنجم پیش از میلاد نخست به این عنوان مطرح است که هزاره پنجم مقدمه و سرآغاز شکل گیری تحولات اقتصادی، اجتماعی هزاره چهارم پیش از میلاد است که آن تحولات به شکل گیری و ظهور زندگی شهرنشینی و پیدایش دولت ها در هزاره سوم پیش از میلاد در ایران منجر شد. موضوع مهم تر اینکه، حوزه فرهنگی خلیج فارس در ارتباط با فرهنگ های داخلی فلات ایران طی سه هزاره پیچیده و توسعه یافته است تا اینکه در هزاره سوم پیش از میلاد توسعه فرهنگ سواحل شمالی کرانه های خلیج فارس تا آن حدود گسترش پیدا کرده که در ساحل جنوبی خلیج فارس فرهنگ حوزه جنوب و جنوب غرب ایران گسترانیده شده است و در پرتو این توسعه، ساکنان سواحل جنوبی از زندگی صیادی به مرحله تولید و تجارت وارد می شوند.به این دلائل لازم بود که چگونگی شکل گیری و ظهور جوامع اولیه در حوزه خلیج فارس روشن شود. در این پژوهش نخستین دهکده های خلیج فارس با استناد به حجم گسترده ای از اسناد و مدارک باستان شناسی مورد تحلیل و ارزیابی قرار می گیرد و فرهنگ های هزاره پنجم پیش از میلاد در افقی گسترده در سرتاسر جنوب ایران در ارتباط با کرانه های ساحلی به ویژه حوزه جنوب فارس در محدوده شهرستان های امروزی لامرد و مهر تحلیل و ارزیابی می شوند.

این پژوهش و به ویژه بررسی سطح الارضی محوطه تل پیر در مرحله نخست در چارچوب بررسی فراگیر منطقه لامرد و مهر طی سال های 1377 تا 1380 انجام شد.

فهرست مطالب کتاب به ترتیب زیر است:

سکونتگاه های یش از تاریخ در کرانه های ساحلی خلیج فارس

بررسی سر اورل اشتاین و کاوش های تل پیر

بررسی های باستان شناختی نو

مجموعه ظروف سفال نخودی منقوش اورل اشتاین از محوطه تل پیر

تل پیر و محوطه های هم افق

نقش مایه های تزئینی

ساختار و چگونگی سکونت هزاره پنجم پیش از میلاد در کرانه های خلیج فارس (لامرد و مهر)

منابع زیستی

کنش های اجتماعی

تحلیل و نتیجه

 



تاريخ : یکشنبه 1393/04/15 | 22:54 | نویسنده : فاطمه نجفی (87) |

 

فصلنامه "مطالعات فرهنگي و سياسي خليج فارس" به صاحب امتيازي مرکز گردشگري علمي– فرهنگي دانشجويان ايران وابسته به جهاد دانشگاهي اولین شماره خود را منتشر می نماید.

این فصلنامه با هدف طرح و تبیین مباحث نظری و كاربردي و نيز پژوهشهاي اصیل در حوزه­ مباحث مربوط به فرهنگ و سياست در گستره خليج فارس و توليد دانش در اين خصوص از همه اساتيد، پژوهشگران، دانشجويان و علاقه مندان مقاله مي‌پذيرد.

علاقه مندان می­توانند مقاله هاي خود را  كه برآمده از يك كار اصيل پژوهشي و واجد معيارها و ضوابط علمي تحقيق به‌ويژه از بُعد روشي و نظري باشد و قبلاً در نشريات يا مجموعه مقالات، سمينارها و مجامع علمي ديگر چاپ يا ارائه نشده باشد را به نشاني الکترونيک فصلنامه(persiangulf-journal@istta.ir) ارسال نمايند.

 نويسندگان مقالات مي‌بايد ضمن تكميل فرم تعهدنامه، شيوه نامه تدوين مقاله (فايلهاي پيوست) را براي تهيه و تدوين مقاله در نظر داشته باشند؛ چراكه اين نشریه از پذیرش مقالاتی که بر اساس شيوه نامه تدوين نشده است، معذور است. چاپ نهايي مقاله منوط به تأیید هیئت داوران است.



تاريخ : پنجشنبه 1393/04/12 | 0:8 | نویسنده : فاطمه نجفی (87) |