در روز ملی خلیج فارس:

                                 پنج عنوان کتاب با موضوع خلیج فارس رونمایی شد

بندرعباس - خبرگزاری مهر: همزمان با روز ملی خلیج فارس پنج عنوان کتاب با موضوع خلیج فارس رونمایی شد.

به گزارش خبرنگار مهر، سومین جشنواره بین المللی فرهنگی هنری خلیج فارس ظهر سه شنبه با معرفی افراد برگزیده در سالن شهیدآوینی بندرعباس پایان یافت.

پیروز مجتهدزاده ، حسن زندیه و محمدرضا سحاب به عنوان پژوهشگران و محققان برتر این جشنواره انتخاب شدند. همچنین لوح تقدیر و تندیس این جشنواره به مریم سلیمی زاده در بخش پژوهشهای محیط زیستی از هرمزگان، پیمان پارس مهر در بخش خوشنویسی از قزوین و علیجان سلیمانی در بخش متون ادبی از کرمان اهدا شد.

بهرام عظیما در بخش انیمیشن از هرمزگان و محمدترکمانی در بخش شعرترکی در آذربایجان غربی از نفرات برگزیده این جشنواره بودند.

جشنواره موضوعی خلیج فارس در ۳۲ بخش در سراسر کشور برگزار که امروز از برگزیدگان این جشنواره ها تجلیل شد. جشنواره های موضوعی از ۲ اردیبهشت در سراسر کشور آغاز شد.

اعطای بورس تحصیلی به برگزیدگان جشنواره بین المللی فرهنگی هنری خلیج فارس و ارتقای دبیرخانه به بنیاد فرهنگی هنری خلیج فارس به عنوان پیشنهاد به وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی ارائه شد.

در این مراسم از پنج عنوان کتاب با موضوع خلیج فارس رونمایی شد.

از خانواده های شهدای خلیج فارس و فرماندهان ارشد نظامی در این مراسم تجلیل شد.

وزیر فرهنگ وارشاد اسلامی از مهمانان این جشنواره در بندرعباس بود.

نگارش: دکتر محمد حسن نیا

چاپ شده در شماره 179 كتاب ماه تاريخ و جغرافيا

THE RISE AND FALL OF BANDAR-e LENGEH

Distribution Center for the Arabian Coast

1750 – 1930

Willem Floor

Mage Publishers; Paperback Original edition (April 21), 2010, 200 pages

تاکنون کتاب های مختلفی در مورد خلیج فارس و بنادر و جزایر ایران، توسط نویسندگان داخلی و خارجی نوشته شده است. اما تالیف مستقل و درخوری در مورد بندرلنگه که در اواخر دوره صفویه و قاجار از بنادر مهم صادراتی و وارداتی ایران بوده و نقش مهمی در تحولات اقتصادی ایران و خلیج فارس داشته است، تالیف نگردیده است. شاید یکی  از دلایل این امر کمبود منابع و اسناد در این مورد بوده باشد. تالیفات دکتر فلور چه در مورد بندرعباس و چه در مورد بندرلنگه از یک چهارچوب خاصی برخوردار است که به نوشته های او غنای علمی بیشتری می دهد. کتاب مورد بررسی یکی از درخورترین تحقیقات علمی در مورد بندرلنگه است که نویسنده بر خلاف سایر نویسندگان خارجی که در مورد خلیج فارس مطلب می نویسند و از منابع فارسی استفاده نمی کنند، از منابع فارسی و با اهمیت هم استفاده کرده است. لذا ابتدا به معرفی کوتاهی از نویسنده می پردازیم و سپس کتاب او مورد بررسی قرار می گیرد.

نویسنده کتاب:ویلم فلور Willem Floor ،کارشناس انرژی و پژوهنده تاریخ اهل هلند است. تحصیلات دانشگاهی خود را در دانشگاه اوترخت و دانشگاه لایدن در رشته‌های اقتصاد رشد و جامعه‌شناسی و اسلام‌شناسی انجام داد و زبان‌های فارسی و عربی را آموخت.ویلیام فلور تحصیل کرده جامعه شناسی غیر غربی و اقتصاد توسعه یافته بعلاوه زبان فارسی، عربی و اسلامولوژی در طی سال های ۱۹۶۳ تا ۱۹۶۷ در دانشگاه اترچت . در سال ۱۹۷۱ درجه دکترایش را در دانشگاه لیدن گرفت . طی سال های ۱۹۶۸ تا ۱۹۸۳ او به عناوین مختلف با وزرات خانه توسعه و پیشرفت دانمارک همکاری می کرد . طی سال های ۱۹۸۳ تا ۲۰۰۲ او به عنوان متخصص انرژی در بانک جهانی مشغول به کار شد .او اخیراً پژوهشگر مستقل شده است . دکتر فلور بیش از ۲۶۰ مقاله و کتاب در زمینه مختلف در خصوص تاریخ اجتماعی- اقتصادی ایران نوشته است. از سال ۱۹۸۳ تا ۲۰۰۲ کارشناس انرژی در بانک جهانی بود. در همین دوره پژوهش‌های ریادی از او در زمینه‌های گوناگون مربوط به تاریخ ایران و خلیج فارس از او منتشر شد.

تاریخ هشتاد ساله بندر امام خمینی(ره)

سجاد رحیمی نژاد (دانشجوی کارشناسی ارشد تاریخ مطالعات خلیج فارس دانشگاه شهید چمران اهواز)

نویسنده: دکتر بهادر قیم (عضو هیأت علمی دانشگاه شهید چمران اهواز)

ناشر: همای رحمت

محل نشر: اصفهان

تاریخ نشر: 1389 

 تعداد صفحه: 336

تیراژ: 2000 نسخه.

در بررسی شناخت موضوع کتاب، نویسنده در قسمت پیشگفتار به انگیزه خود در تالیف این اثر اشاره کرده است« هدف عمده از نگارش و تدوین این مجموعه عبارت است از بیان و معرفی گوشه­ ای از نمود جغرافیایی قدیم و معاصر و همچنین تاریخ منطقه بندر امام خمینی در یک بستر زمانی 80 ساله که به نوعی می­توان از آن بعنوان تاریخ محلی یاد کرد»

 این اثر در چهار فصل تدوین شده است، در فصل اول تحت عنوان جغرافیای معاصر و قدیم منطقه بندر امام خمینی(ره)، موقعیت و مختصات جغرافیایی خلیج­ فارس، آبراه خورموسی و بندر امام خمینی با توجه به  اسناد و نقشه ­های جغرافیایی مورد ارزیابی و بررسی دقیق قرار گرفته است. در ادامه مؤلف به معرفی ریشه و قدمت تاریخی نام خلیج فارس در دوران باستان و همچنین دوران اسلامی پرداخته است. یکی از موضوعاتی که نویسنده در این فصل به آن اشاره کرده است، موضوع ریشه­ یابی خورموسی است. نویسنده با اشاره به اینکه منابع متعدد تاریخی و جغرافیایی به صراحت به این سوال که چرا این خور به«خورموسی» معروف شده است، پاسخ درستی ندادند. از روی روایات شفاهی و برخی مکتوبات تاریخی، سه دیدگاه را معرفی می­کند.

نظریه اول اینکه این نام  منشأ فرانسوی داشته و از دو واژه خور و مس Mass) ( گرفته شده است. نظریه دوم مربوط به روزنامه اطلاعات است که: خورموسی معرف کلمه خورموسی است که آن معرف خوره هرمس یا خوره هرمز است. نظریه سوم مبتنی بر یک تاریخ شفاهی است، طبق این نظریه تسمیه خور موسی برگرفته از نام موسی و آن ناخدایی بوده از قصبه واقع در قسمت سفلی و مصب رودخانه اروندرود (قیم، تاریخ 80ساله بندر امام، ص 65-61).

علاوه بر آن، این بندر به منزله دروازه جنوبی ایران برای تبادل افکار سیاسی و مناسبات فرهنگی نیز بود. از دید کارگزاران بریتانیا، بوشهر مناسب ترین بندر در خلیج فارس برای تجارت به شمار می رفت که مقارن آن ایام، مملو از تجار داخلی بود که با آزادی کامل به خرید و فروش و صدور کالاها اشتغال داشتند. از این رو، نمایندگی بوشهر به عنوان زیرمجموعه شرکت هند شرقی، محافظت از کشتی ها و محموله های تجاری بازرگانان تحت پوشش شرکت هند شرقی در حوزه خلیج فارس را برعهده گرفت.

دولت انگلستان در نتیجه اکتشافات و استعمار و موفقیت در مقابل رقیبان، اسپانیا را در قرن شانزده، هلند را در قرن هفده و فرانسه را در قرن هجده از عرصه رقابت بیرون راند و با تکیه بر قدرت نیروی دریای و مستعمراتی، تفوق و برتری استعماری خود را از اواخر قرن هفدهم به جهان تحمیل کرد.

هدف از نگارش «خیزش جنوب»، بیان چگونگی لشکرکشی انگلستان به افغانستان و خلیج فارس است که به اشغال بوشهر و در نهایت، تفکیک افغانستان از ایران منجر شد که طبق عهدنامه پاریس به کلی از ایران جدا گردید و به کشوری مستقلِ ساخته و پرداخته انگلستان تبدیل شد.

روش تحقیق در این کتاب، تاریخی است، اما تاریخی به مفهوم سنتی، یعنی وقایع نگاری نیست؛ بلکه این وقایع و اتفاقات با روش تحلیلی بررسی شده اند.

فهرست مندرجات کتاب عبارتست از:

فصل اول- تعاریف و کلیات

فصل دوم- واکنش‌ها و مواضع گوناگون فکری – سیاسی کشورهای اسلامی در برابر تهاجم استعمار

فصل سوم- آغاز روابط ایران با اروپا

فصل چهارم- بحران هرات و لشکرکشی انگلستان به بوشهر

فصل پنجم- هرات در دوره ناصرالدین شاه و لشکرکشی دوباره انگلستان به خلیج فارس

کتابنامه

و در پایان نیز نمایه اعلام و موضوعی به همراه ضمائم آمده است.

کتاب «خیزش جنوب: قیام ضد استعماری مردم بوشهر علیه تجاوز نظامی بریتانیا» را استاد گروه تاریخ دانشگاه الزهرا (ع) دکتر محمدامیر شیخ نوری در 384 صفحه تألیف کرده است.

انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی این کتاب را در سال 91 برای اولین بار در 2500 نسخه منتشر نموده است.

ایراهستان پس از ورود اسلام

نویسنده : ستار محمودی

پس از هجوم لشکریان اسلام به ایران و فتح آن،دین اسلام در بسیاری از مناطق ایران در حال گسترش بود و در چندین مورد هجوم لشکر اعراب به کران و گرمسیرات استان فارس با شکست مواجه شد. در این حملات زرتشتیان،مزدکیان و یهودیان تا قرن چهارم در برابر حملات اعراب مقاومت نمودند و مهاجمین با شکست منطقه را ترک می کنند.در زمان خلافت خلیفه دوم،نیرویی به فرماندهی علاءحضرمی که از طریق بحرین و از جانب دریا به سیراف و نواحی کران حمله می کند شکست می خورد و سپس نیروهای زرتشتی منطقه ی کران،فومستان و دیگر مناطق جهت پیشگیری از حمله ی عرب ها در نواحی جهرم و کاریان که یکی از آتشکده های بزرگ زرتشتیان نیز در آن بوده با لشکریان عرب ها به سرکردگی عثمان بن ابی العباس درگیر می شوند و شکست خورده متواری می شوند.مجدداً در ۲۹ (هـ ق) سپاهی به فرماندهی عبدالله بن عامر به منطقه حمله می کند و این منطقه را کاملاً فتح می نماید. وجود گورهای دسته جمعی که در کنار آن شمشیرهایی که با خطوط عربی بر روی آن نوشته شده حکایت از درگیری های شدیدی بین نیروهای اسلامی و زرتشتیان این منطقه در قرن های چهارم و پنجم دارد. در گیری ها در اطراف تل گبری که آتشکده ی زرتشتیان در آن جا وجود داشته به حدی شدید بوده که وجود اسکلت های جمعی در این نواحی در حفاری های باستان شناسان دلیلی بر شدت درگیری هاست. [۱]

سنگ قبر هشتصد ساله فال - تاثیرات ورود اسلام در هنر حکاکی و نمای سنگ قبرها

در قرن چهارم و پنجم نیروهای اسلامی به رهبری شاه زندو به ناحیه کران مرکز ایراهستان که زرتشتیان بر آن حکومت داشته اند هجوم آورده و درگیری های شدیدی روی داده  که در این نبردها پاره ای از عناصر بومی-محلی بدون هیچ مقاومتی اسلام آورده بخصوص نواحی فال که خود موجب تقویت نیروهای اسلامی گردیده  و سبب شد که جَت ها اسلام آورده و به عنوان موالی به کمک لشکر اسلام بیایند.گروهی نیز بر دین سابق خود باقیمانده و جزیه پرداخت نمودند و به صورت پراکنده در منطقه ی گله دار سکونت داشتند. [۲]

کتیبه ی ۱۳۰۰ ساله مسجد جامع فال - مربوط به دوره ی اسلامی

پس از ورود اسلام به نواحی ایراهستان و رو به افول رفتن شهر کران مهمترین مرکز ایراهستان، شهر پال یا فال امروزی رونق گرفت و مرکز گسترش اسلام شد و به عنوان مرکز مهم اسلامی در نواحی ایراهستان شناخته می شد و گفته می شود از مهمترین شهرهای ایراهستان شد. [۳]

در این درگیری ها عده ی زیادی از اهالی بومی منطقه بدون هیچ مقاومتی به اسلام گرویدند،به خصوص نواحی فال که در این منطقه آثار اسلامی نظیر مسجد قدیم فال (مسجد جامع فال)،قبرستان قدیمی فال که قدمتی حدوداً ۹۰۰ ساله دارد،مسجد قدیمی اسیر(مسجد جامع اسیر)،قبرستان قدیمی زیغان که قدمتی بیش از ۸۰۰ سال دارد به چشم می خورد که همه و همه حکایت از تثبیت اسلام در این نواحی دارد. [۴] 

[۱] . زرین کوب،عبدالحسین،تاریخ ایران بعد از اسلام،انتشارات امیرکبیر،سال۱۳۸۶،ص ۳۷۰-۳۸۰ .

[۲] . مالکی،هوشنگ،اوضاع تاریخی ،اجتماعی گله دار،انتشارات یاس زهرا، سال ۱۳۸۷ ،ص ۱۸- ۱۹ .

[۳] . محمودی،ستار، مقاله ایراهستان ، سال ۱۳۹۱

[۴] . فریدون نژاد،محمد صادق،ایراهستان در گذر تاریخ،انتشارات ایلاف ۱۳۹۰،ص ۲۳

در زمان مادها در آغاز سده هشتم قبل از میلاد سرزمین بوشهر جزء یکی از ایالتهای جنوب غربی آن دولت بوده و در زمان حکومت خوخشتره جزو ساتراپ‌نشین چهاردهم دولت ماد بوده است.

به استناد اسناد و مدارک تاریخی بوشهر محل ورود اولین دستگاه چاپ به ایران در زمان صفویه بوده است و نخستین خط تلگراف نیز در بوشهر کشیده شد که ایران را به هندوستان و نهایتاً اروپا متصل نمود. در سال 1275 شمسی چاپخانه مظفری بوشهر تأسیس و راه اندازی شد و یک سال بعد نخستین روزنامه فکاهی در ایران به نام طلوع به سردبیری میرزا عبدالحمید خان ثقفی متین السلطنه در بوشهر منتشر شد.

کتاب حاضر تحت عنوان «بوشهر، پایتخت انرژی ایران – توانمندی‌ها،‌ مزیت‌ها و فرصت‌های سرمایه گذاری» شامل فصل‌های زیر است:

فصل اول- بوشهر در یک نگاه

فصل دوم- وضعیت کنونی زیرساخت‌ها

فصل سوم- توانمندی‌ها و قابلیتهای‌ اقتصادی

فصل چهارم- مزیت‌ها و مشوق‌های قانونی سرمایه گذاری

فصل پنجم- نهادهای حمایتی در امر سرمایه گذاری

این کتاب راهنمای سرمایه گذاری در استان بوشهر بوده و ابعاد مختلف آن را نشان می‌دهد.

استان بوشهر در سال‌های اخیر در کانون توجه اقتصادی، اجتماعی و سیاسی ملی، منطقه‌‌ای و جهانی قرار گرفته است که کتاب فوق به مانند بانک اطلاعاتی این شهر می‌باشد.این کتاب را انتشارات تات وابسته به موسسه فرهنگی هنری دی باذر منتشر کرده است و همچنین به سه زبان فارسی،‌عربی و انگلیسی منتشر شده است.

گردآورندگان این کتاب، سکینه خوش منش، زهرا خزاعی، ایمان زمانی، آمین آرمین، عبدالحمید رسولی، سید جعفر موسوی فرد، هادی دل‌افکار، ساره محمدی باغملائی و مریم رنجبر دهقان هستند.

پرتغالی ها اولین گروه اروپایی بودند که نقش اقتصادی، نظامی و دیپلملتیک مهمی در منطقه خلیج فارس ایفا کردند.

«پرتغال، خلیج فارس و صفویان ایران» عنوان کتابی است که در سال 2011 با ویرایش رودی متی (Rudi Matthee) و جورج فلورز (Jorge Flores) با همکاری بنیاد میراث ایران موزه هنرهای فریر و موزه آرتور ام. ساکلر و موسسه اسمیت سونیان و نشر پیترز (Peeters) منتشر شده است. این کتاب پنجاه و دومین اثر از مجموعه انتشارات ActaIranica می باشد.

مقالات مندرج در این کتاب در چهار بخش تنظیم شده است و هر بخش شامل تعدادی مقاله است.

• پرتغالی‌ها و جزایر ایران
• پرتغالی‌ها در قشم
• روابط دیپلماتیک بین پرتغال و ایران در دوران شاه طهماسب (1524-1576)
• جزیره هرمز و چالشهای ژئوپولیتیکی غرب آسیا (1592-1622)
• رقابت‌های پرتغالی – عثمانی در خلیج فارس در نیمه قرن 16: احاطه هرمز، 1552 و غیره

عنوان تعدادی از این مقالات است.

پرتغالی ها اولین گروه اروپایی بودند که نقش اقتصادی، نظامی و دیپلملتیک مهمی در منطقه خلیج فارس ایفا کردند.

رودی متی در مقدمه کتاب آورده است: «پرتغالی ها در سال 1507 وارد خلیج فارس شدند و جزیره هرمز را به دست گرفتند. آنها خیلی زود آنجا را ترک کردند اما 8 سال بعد یعنی در سال 1515 مجدداً  به هرمز بازگشتند و به واسطه افتتاح راهداری، حضوری پایدار در آنجا داشتند».

مقالات این کتاب به دوران بازگشت پرتغالی ها به خلیج فارس و ارتباط آنها با دولت ایران از جنبه های گوناگون می پردازد و همچنین به روابط پرتغالی ها با حاکمان صفوی و همچنین عثمانیان و مغول ها اشاره می کند. اساس مقالات مندرج در این کتاب، کنفرانسی است که در همین زمینه موضوعی، سپتامبر 2007 در موزه فریر در واشنگتن دی سی (بخشی از موسسه اسمیت سونیان) و تحت نظارت بنیاد میراث ایران برگزار شد.

این اثر که شامل گلچینی از مقالات ارائه شده در کنفرانس است، شامل مقالات علمی و تحقیقاتی است و هدف از طرح آنها بررسی تاریخ خلیج فارس و قوای فعال در آبها و سواحل آن و همچنین طرح سوالهای جدید درباره مباحث مرتبط با خلیج فارس است.

کتاب دارای فهرست تصاویر و نقشه‌ها و نمایه است و در 312 صفحه تنظیم شده است.

ناشر: واسع

محل نشر: مشهد

تاریخ چاپ: 1390

شمارگان: 3000 جلد

قطع: وزیری

قیمت: 12000

تعداد صفحات: 535 صفحه

«صالح عبدالله رضوانی» در کتاب «گذری بر پیشینه و تاریخ رمچاه» آنچه در توان داشته و خود مشاهده کرده و در منابع دیده و از اهل منطقه پرسیده به رشته‌ی تحریر درآورده است.

وی در این کتاب به همه‌ی  جنبه‌‌ها و ویژگی‌های تاریخی، جغرافیایی، مردم‌شناسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی این روستا پرداخته است و کتابی جامع و در خور تحسین ارائه نموده است.

موضوعات عمده این کتاب

تاریخچه‌، ویژگی‌های جغرافیایی، مهاجرت به رمچاه، وجه‌ تسمیه، انساب این روستا، زبان، مذهب، پوشاک، خوراک، نژاد و تیره، مشاهیر و مفاخر، داستان‌های محلی، مساجد و اماکن معروف، شغل و امرار معاش، رخداد‌های مهم، ورزش‌های سنتی، عادات اجتماعی، آداب و رسوم، کشاورزی و باغات، صحراها، دامداری و چوپانی، شکار ماهی، درختان، عسل، صنایع دستی، سفر به میناب، مراسم ازدواج، شوهر‌داری، غار‌ها و جمعیت و مسائل دیگر.

مذهب مردم رمچاه

اهالی و ساکنین رمچاه فی‌المجموع مسلمان و پیرو مذهب فقهی امام شافعی رحمة الله علیه است و در عقیده نیز به مانند همه‌ی قری و قصبات جزیره‌ی قشم پیرو مذهب اشاعره بوده و هستند.

           سفرهای دریایی مسلمین در اقیانوس هند.

محمود طاهری.-مشهد:به نشر.-578 ص.-وزیری(شمیز).-23000 ریال.- چاپ اول/1000 نسخه.

شابک:9-82-6700-964

"سفرهای دریایی مسلمین در اقیانوس هند"شرح ده قرن تلاش دریانوردان مسلمان در سفر به سراسر پهنه آب‌های گرم اقیانوس هند و دیگر آب‌های متصل به آن است.این مطالب طی دوازده فصل بازگو شده است.نگارنده در این کتاب، در پی یافتن اقدامات و آثار علمی و عملی دریانوردان، بازرگانان و اندیشمندانی است که در سفرها اکتشافات دریایی خود در این بخش از جهان، پیش‌تاز بوده‌اند.دریانوردانی که بدون واهمه از سختی‌ها و خطرهای سفرهای دریایی در آن اعصار، کشتی- های خود را برای کشف و ارتباط هر چه بیشتر با بومیان سرزمین‌های دور، به سوی غرب و شرق اقیانوس به پیش می‌راندند".عناوین فصل‌های کتاب عبارت‌اند از:"اسلام، دریا و دریانوردی"، "ساخت و پرداخت کشتی‌ها"، "انواع کشتی‌ها"، "امکانات و تجهیزات کشتی- های مسلمین"، "نفرات و خدمه کشتی- ها"، "سفر و مسافران کشتی‌ها"، "آشنایی با دریانوردان مسلمان"، "علم دریایی و دریانوردی مسلمین"، "مسیرهای آبی و مهم‌ترین بنادر و جزایر"، "خطرات سفرهای دریایی"، "مبادلات بازرگانی در سفرهای دریایی"و"تاثیر سفرهای دریایی مسلمین در سرزمین‌های دور".

همزمان با همایش بین المللی روز ملی خلیج فارس در دهم اردیبهشت ماه کتاب خلیج فارس (مجموعه مقالات نخستین همایش طرح تدوین دانشنامه خلیج فارس).به کوشش دکتر کیانوش کیانی هفت لنگ در بوشهر منتشر شد.

به گزارش روابط عمومی مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی همزمان با همایش بین المللی روز ملی خلیج فارس کتاب خلیج‌فارس شامل مجموعه مقالات همایش طرح تدوین دانشنامه خلیج فارس به کوشش دکتر کیانوش کیانی هفت لنگ منتشر شد.

در پیشگفتار کتاب آمده است: خلیج فارس؛ یکی از مناطق مهم و حیاتی کشورمان محسوب می‌شود که از جنبه‌های گوناگون دارای اهمیت فراوان می‌باشد. درازای تاریخ، آن زمان که مرزهای جغرافیایی کشورمان، آنسوتر بوده‌اند، این پهنۀ آبی دریای داخلی ایران محسوب می‌شود و بر تمامی ابعاد اقتصادی، سیاسی اجتماعی و فرهنگی ایران، منطقه و جهان اثربخش بوده است. این اثر بخشی و تأثیرگذاری تا روز‌گار ما نیز تداوم دارد.

دانشمندان، این منطقه جغرافیایی را یکی از کانون‌های تمدن‌ساز و فرهنگ آفرین می‌شناسند و کاوش‌های باستان‌شناسی نیز مؤید این نظرات است.‌

اهمیت سرزمینی، نظامی، اقتصادی، فرهنگی حمل و نقل و بالأخره تمدنی و فرهنگی خلیج فارس موجب شده است که این منطقه همواره کانون توجه جهانیان باشد و هر روز بر اهمیت آن افزوده شود. تغییراتی سیاسی در منطقه و جهان در تاریخ معاصر نیز نه تنها از اهمیت آن نکاسته، بلکه به ویژه در دهه‌های اخیر بر آن افزوده است.

مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی، بر اساس وظیفه ذاتی خود در زمینۀ پژوهشهای اسلامی و ایرانی، به منظور شناسایی علمی منطقه خلیج فارس و شناختن و شناساندن آن به مجامع علمی داخلی و خارجی، از چند سال پیش، طرح تدوین دانشنامه خلیج فارس را در دستور کار خود قرار داد.

دراین قسمت قصد داریم یکی از کتاب های درسی که هم در مقطع کارشناسی و هم در مقطع ارشد برای دانشجویان رشته تاریخ ارئه می شود به صورت کاملا خلاصه ارائه دهیم؛ این خلاصه کتاب هم برای امتحان دانشحویان در سطح دانشگاه ها و هم برای امتحان دکتری بسیار مناسب می باشد

در آینده نیزدیک نیز قصد داریم خلاصه کتاب های گرایش مطالعات خلیج فارس را نیز در وبلاگ ارائه دهیم البته آماده هستند اما هنوز تایپ نشده اند

چكيــــده كتاب درآمــدي بر فلســـفه تاريـــخ

 مايـكل استنفورد

 ترجمة احمد گل محمدي

تلخیص از  : مصطفی کریمی  

پيشگفتار :

دو نوع تاريخ و فلسفه تاريخ داريم:

تاريخ : مي توان براي توصيف دو نوع توالي به كار برد : 1- توالي رويدادها 2- توالي گزارش ما از آن رويدادها

فلسفة تاريخ : 1- كوشش فكري براي رسيدن به تصوراتي كلي يا سنجيده درباره خود رويدادها 2- كوشش فكري براي رسيدن به تصوراتي كلّي يا سنجيده درباره گزارش يا برداشت از رويدادها

دانتو : همة توصيف هاي تاريخي موقتي هستند وبايد باشند. تا پايان آينده- يعني تا زماني كه توالي رويدادها نيز به پايان برسد- هيچ توصيف كاملي از گذشته نمي توان عرضه كرد، اين ادعا در مورد تفسيرها وتبيين ها هم درست است.

توالي هاي نوع اول و نوع دوم ( توالي رويدادها و توالي گزارش رويدادها ) جدا نيستند بلكه همواره بر يكديگر تاثير گذاشته و به هم كمك كرده اند. همانطور كه تاريخ بر رويدادهاي جاري تأثير مي گذارند ، رويدادهاي جاري نيز تاريخ هاي خاصي را ايجاد مي كنند.

تاريخ و سياست در ذات خود گفتگوي باز و پايدار را دارد و تاريخ نوعي گفتگوي جاري و پايدار است.

وظيفه فلسفة تاريخ : 1- درك ماهيّتِ فعاليت مورد مطالعه تاريخ 2-  بررسي مسائل و معمّاهايي كه از آن فعاليت تاريخي بدست مي آيد ولي نمي نمي توان با فنون تاريخي به آن پاسخ داد.

تاريخ چونان گفت و گوي پايداري است كه جاري است و پاسخ دو پرسش است كه مربوط به حال است : اكنون در كجا هستيم؟ و چه بايد بكنيم؟ براي پاسخ به اين دو پرسش ، بايد به تاريخ بپردازيم.

درآمد :

1- اهميّت و جذابّيت تاريخ :

ارزش و اعتبار يك فيلسوف نه در مسائلي كه حل مي كند ، بلكه در پرسش هايي كه طرح مي كند نهفته است. يوناني ها تاريخ داشتند اما فلسفه تاريخي نداشتند. اين نشان مي دهد كه خود تاريخ يك علم قديمي است. امروزه تاريخ به عنوان صنعت فراگيري در نهادهاي آموزشي تبديل شده است. امروزه تاريخ گسترش زيادي يافته و حوزه تاريخي گسترش يافته است مثلاً پيشرفت زيادي است كه نوشتن آنچه مردم مي انديشند به جاي آنچه انجام مي دهند در تاريخ انجام مي شود. انسان براي كنجكاوي در تاريخ به گذشته هاي دور پرداخته است.

2- ويژگي هاي فلسفي تاريخ :

چند ويژگي : 1-  هرچند تاريخ مدعي نقل واقعيت هاي تجربي درباره دنياي عيني است اما موارد مورد مطالعة تاريخ مشاهده پذير نيستند. 2- زبان تاريخ فني و شخصي نيست.

به گزارش خبرگزاري كتاب ايران (ايبنا)، «درياي پارس» سفرنامه مكتوب منوچهر طياب، نويسنده و مستندساز ايراني در سفري به سواحل خليج فارس براي تهيه فيلم مستندي از مناطق جنوبي ايران و حاشيه‌هاي خليج فارس است كه در سال 85 توليد شد. طياب سفرنامه‌اي نوشته است كه با ارايه نقشه‌هاي راه و تصاوير منحصر به‌فردي از اين مناطق، خواننده را به مثابه همسفري با خود همراه مي‌كند.

سفرنامه طياب، در هفت سفر روايت شده است. وي سفر خود را از اصفهان و تماشاي زاينده‌رود آغاز مي‌كند و از آن‌جا به سمت جنوب ايران پرواز مي‌كند، ابتدا به «شوش» مي‌رود، «چغازنبيل» را تماشا مي‌كند و در ادامه گذر از امتداد «كرخه» به «شوشتر» مي‌رسد. وي پس از آن به شهر باستاني «گندي‌شاپور» در ده كيلومتري دزفول سفر مي‌كند. مقصد بعدي طياب در سفر نخست، «دزفول» و «اهواز» است.
دومين بخش از كتاب «درياي پارس» روايت سفر طياب به «آبادان» و «خرمشهر» است. وي در اين سفر مسيري را كه «ابن‌بطوطه» در سفرنامه خود توصيف كرده براي عبور انتخاب مي‌كند.

بخش سوم اين كتاب، روايت سفرهاي نويسنده به «اهواز»، «خرمشهر»، «هنديجان»، «مَهروبان»، «بندر ديلم»، «بندر گناوه»، «خورموج» و «دِلوار» است. سفر به «دلوار» با يادي از «رييسعلي دلواري» همراه است.

در چهارمين روايت از سفرهاي طياب، با خاطره‌اي از سفر به بوشهر همراه مي‌شويم و در ادامه، در بخشي با عنوان «ايران، سرزمين اديان» شاهد بخشي از عزاداري‌هاي رايج در «بوشهر» به روايت طياب هستيم.

اين نويسنده در سفر پنجم داستاني از صيد مرواريد در جزيره «خارگ» روايت مي‌كند. خاطرات وي از سفر به «بندر لاور»، «بندر رستمي»، «بندر ديّر»، «بَردستان» و «سيراف» نيز در ادامه سفر پنجم بيان مي‌شود. وي شبي را در كنار خليج فارس و در «بُستانو» مي‌گذراند و صبح روز بعد راهي «بندر مُغدان»، «بندر نخيلو»، «بندر چارَك» و «كيش» مي‌شود.

ششمين بخش از كتاب «درياي پارس» روايتي از سفر طياب و گروه او به «فيروزآباد» استان فارس است. وي با گذر از «بندر لنگه» و «لار»، به «بندر كُنگ» مي‌رود، جايي كه به عروس بندرهاي جنوب مشهور است. مسير بعدي اين مستندساز از راه دريا به «بندرعباس» مي‌رسد و پس از آن به «جزيره قشم» مي‌رود. سفرنامه‌هايي از لنگرگاه‌هاي اين جزيره، از جمله «لافت»، «باسعيدو»، «سَلَخ» و «ديرستان» نيز در ادامه مي‌آيد. طياب پس از آن به جزيره‌هاي «هرمز» و «لارَك» مي‌رود و در ادامه خاطراتي از سفر خود به «ميناب» و «بندر تياب» را روايت مي‌كند.

«بندر كوهِستَك» و «بندر جاسك» مقصدهاي بعدي طياب در سفر هفتم از سفرنامه «درياي پارس» است. در ادامه و در راه بلوچستان، به «سورگَلَم»، «سَديچ»، «كُنارك»، «تيس»، «چابهار»‌ مي‌رود و در پايان نيز از ميان آب‌هاي خليج فارس به «پَسابندر» در مرز ميان ايران و پاكستان مي‌رود، از تنگه هرمز عبور مي‌كند و سفر خود را به پايان مي‌رساند.

چاپ سوم سفرنامه مصور منوچهر طياب به سواحل خليج فارس همراه با عكس‌هايي از اسعد نقشبندي با عنوان «درياي پارس» به تازگي با شمارگان 2200 نسخه و به بهاي 250000 ريال از سوي انتشارات كتاب خورشيد راهي بازار نشر شده است.

نقد کتاب‏ یاد داشتهای روزانه ی دیوید ستون در خلیج فارس‏ 1809-1800 میلادی

The Journal of David Seton in the Gulf

1800-1809

Edited by:Sultan Muhammad Al-Qasimi

Great Britain,University of Exeter Press,1995.

چاپ شده در مجله: تاریخ روابط خارجی ، شماره 5 و6 

ناقد: صفورا برومند

یادداشتهای روزانه ی دوید ستون‏[1]از سال 1800 تا 1809 م./1212 تا 1224 هـ.ق. یکی از مجموعه اسناد مدارک مرتبط با تاریخ مناسبات ایران و بریتانیا در آستانهء قرن‏ نوزدهم میلادی/سیزدهم هجری قمری است،که از نقش نمایندگان شرکت هند شرقی‏ در شکل‏گیری ساختاری سیاسی سواحل حاشیهء جنوبی خلیج فارس،حکایت می‏کند.

ویراستار این یاد داشتها دکتر سلطان بن محمد القاسمی-امیر شارجه-است که از دیگر تحقیقات و تألیفات وی می‏توان به آثار زیر اشاره کرد:

-Al-Qasimi,Sultan:The Myth of Arab piracy in the Gulf,London:Croom Helm,1986.

-Al-Qasimi,SultanThe British Occupation of Aden,Dubai:Al-Ghurair Printing Publishing House,1991.

-Ale-Qasimi,Sultan Bin Muhammad:John Malclm and the British Commerial base in the Gulf 1800.Sharjah:Al-Khalij,1994.

-Al-Qasimi,Sultan Bin Muhammad:Omani-French Relations 1715-1900, Translated by B.R.Pridham,Forest Row,1996.

-Al-Qasimi,Sultan Bin Muhammad:The Gulf in Historic Maps 1478-1861, Leicester:Hayley Sharpe Design,1999.

-Al-Qasimi,Sultan Bin Muhammad:Power struggles and trade in the Gulf 1620-1820,Forest Row,1999.

برخی از آثار سلطان بن محمد القاسمی که در فهرست عناوین کلیدی واحد اسناد مرکز مطالعات خلیج-عربی-دانشگاه اکستر[2]درج شده،به شرح زیر است:

-al-Qasimi,S.M:Taqsim al-imbiraturiyah al-Umanyah 1856-62(Dividing.. Omani empire).(A)'89

-al-Qasimi,S.M.:al-'Alaqah al Umaniyah al-Faransiyah 1715-1905.(A)'89 -al-Qasimi,S.M:Omani-French relartions 1715-1900(engl. Fr.translns

of above).1995/96. -al-Qasimi,S.M.(ed):Yawmiyat savid Situn..(David Seton's...diaries

1800-09.(A)pbl.1994 شایان ذکر است،یاد داشتهای ستون در این فهرست با عنوان«یومیات دیوید ستون» ذکر شده است.همچنین در مجموعه اسناد منتشر شده از مدارک آرشیوی مرتبط با «مجموعهء منطقه‏ای خلیج و شبه جزیرهء عربی»[3]که در واحد اسناد این دانشگاه‏ نگهداری می‏شود،این یاد داشتها موجود است.

و اما آنگونه که ویراستار در دیباچهء کتاب می‏گوید،وی این یاد داشتها را از میان‏ نسخه‏های خطی موجود در یک کتابفروشی در لندن به دست آورده است.این نسخه‏های‏ خطی متعلق به کاپیتان وین رایت‏[4]بوده است و ویراستار ضمن مطالعه در آرشیو بمبئی‏[5]و کتابخانهء ادارهء هند[6]در لندن به نسخه‏های دیگری از این مجموعه نیز دست یافته است.وی در خصوص بررسی این نسخه‏ها چنین می‏نگارد:

«مقابله-این سنخ-نشان داد که اسناد من کامل نبوده و نسخه‏های به دست آمده از آرشیو بمبئی اشتباهات فاحش دارد. این اشتباهات ناشی از نسخه برداری کارمندانی است که در ابتدا از این گزارشها نسخه برداری کرده‏اند.آنان اغلب در این کار بسیار ضعیف بودند.بنا بر این،نسخهء کتابخانهء ادارهء هند در لندن را برای

نام اثر: تاریخ مطبوعات دشتستان؛ 1385-1294 خورشیدی

نویسنده: داوود آرچین

سال انتشار: 1386

تعداد صفحات: 200، به صورت مصور

قیمت کتاب: 2500 تومان

این کتاب نشان می‌دهد که مردم دلیر تنگستان و دشتستان از دیر‌باز در عرصه‌ی مطبوعات، حضور و ظهوری چشم‌گیر داشته و با حساسیتی تمام از رهگذر روزنامه‌ها و مجله‌ها، هم در این خطه‌‌ی گرم و آتشین و هم در سایر نقاط توانایی خود را در سرکوبی مظالم و احیای فضائل و نشر اندیشه و فرهنگ ملی و اعتقادی خود به بهترین صورتی ابراز داشته‌اند. «روزنامه‌ی مساوات» و «روزنامه‌ی شفق سرخ» نمونه‌هایی برای اثبات این مدعا است.

از مزایای این اثر این است که خواننده نخست با خطه‌ی دشتستان، پیشینه‌ی تاریخی و جغرافیایی دشتستان و وضع موجود آن می‌گوید، روزنامه‌نگاری در ایران و خارج ایران را اجمالاٌ مرور می‌کند، پیشینه‌ی جراید در استان بوشهر را باز می‌شناسد و در پایان با عنوان روزنامه‌ها، مدیران مسئولان و صاحبان امتیاز و نیز با پژوهش‌نامه‌ها، اعم از هفته‌نامه‌ها، ماه‌نامه‌ها، و سال‌نامه‌ها را می‌شناساند.

داوود آرچین-نویسنده‌ی اثر حاضر- با رنج بسیار تصاویری را فراهم و در کتاب آورده است.

نکاتی درباره‌ی کتاب

کسانی که در عرصه‌ی مطبوعات دشتسان تلاش کرده‌اند معرفی شده‌اند و از این رو از نقد و ارزیابی شخصیت‌های دیگر اجتناب شده است.

افرادی که اهل دشتستان نبوده‌اند اما در مقطعی از تاریخ به پشتوانه‌ی این سرزمین شهرت یافته و به عالم مطبوعات گام نهاده‌‌اند معرفی شده‌اند.

معرفی مطبوعات بر اساس تاریخ انتشار آن‌ها است از این رو جایگاه اجتماعی مدیران آن مورد نظر نبوده است.

برخی از نوشته‌های این کتاب مبتنی بر گفته‌ها است که ممکن از کژی و کاستی مصون نباشد.

از اسناد خصوصی افراد نیز استفاده شده است.

معرفی: کتاب «مسایل سیاسی و اقتصادی نفت ایران»[i] از دکتر ایرج ذوقی[ii]

عبدالرضا کلمرزی

دانشجوی کارشناسی ارشد مطالعات خلیج فارس دانشگاه تهران

کتاب فوق یکی از کتاب های مطرح و دقیق در ارتباط با تحولات نفتی ایران و مسائلی اقتصادی و ساسی مرتبط با آن است. مزیت این کتاب مولف دقیق و استاد گرانقدری است که در کشورهای انگلستان و کانادا در رشته تاریخ و علوم سیاسی تحصیل کرده و نوشته هایش همگی مستند به اسناد منتشر شده از سوی انگلستان و ایالات متحده است.

کتاب با بیان تاریخچه ای از نفت در ایران و جهان شروع می شود و به بیان اهمیت و نقش این مایع حیاتی در اقتصاد جهان می پردازد و به طور خلاصه به معرفی شرکت های بزرگ نفتی یا هفت خواهران نفتی می پردازد که همه ی این ها در فصل اول آن ارائه شده است.

در فصل دوم که تاریخچه ی امتیازات نفتی در ایران را بررسی می کند به طور خلاصه به معرفی امتیازهای داده شده از طرف دولت ایران از زمان اواخر قاجار و ناصرالدین شاه به طور توالی زمانی شروع می کند و به ثبت شرکت نفت ایران و انگلیس در سال 1909 میلادی می پردازد و به سهیم شدن دولت انگلستان در سهام شرکت نفت ایران و انگلیس می پردازد. در فصل سوم به بررسی نفت شمال می پردازد و به رقابت های سه قدرت انگلستان و شوروی و آمریکا در ماجرای نفت شمال و کویر خوریان می پردازد و مسائل مهمی نظیر واقعه سقاخانه ی شیخ هادی و قتل نایب کنسول آمریکا در تهران که در روابط سیاسی ایران و آمریکا تاثیر گذاشت پرداخته شده است.

سه فصل چهارم و پنجم و ششم سه فصل اصلی کتاب ذکر شده است که دکتر ایرج ذوقی به طور مفصل به آن ها می پردازد. در فصل چهارم که ماجرای قرارداد 1933 میلادی و تجدید آن می پردازد و مزیت ها و معایب و چند و چون آن را در مقایسه با امتیاز دارسی مورد بررسی قرار می دهد و نقاط مثبت و منفی آن را ذکر می کند. فصل پنجم این کتاب به نفت ایران در سال های 1933 تا 1948 اختصاص دارد که به موضوعات مهمی همچون آمریکا و نفت ایران و شوروی و نفت شمال و همچنین انگیزه ی دولت شوروی از امتیاز نفت شمال و دلایل دولت ایران برای رد این درخواست پرداخته می شود. آن چه در این فصل به خوبی پرداخته شده است که ممکن است کتاب های دیگر فاقد آن باشند پیوند و ارتباط معنی دار مسائل ایران با جنگ جهانی دوم و سیاست های کشورهای بزرگ در یک دایره ی بزرگ تر جهانی است.

 
دکتر عبدالکريم مشايخي

چاپ نخست: 1390

شمارگان: 2000

تعداد صفحات: 203

بها: جلد شومير 12000 تومان

جلد گالينگور 16000 تومان
خليج فارس: كتاب "بندر بوشهر پیشگام مدرسه‌سازی جنوبایران" به همت دكتر عبدالكري مشايخي منتشر شد.
به گزارش «خليج فارس»؛ مشايخي در مقدمه اين كتاب يادآور شده: اين كتاب تلاشي ست برای معرفی بانیان و پیش‌کسوتان امر تعلیم و تربیت در بندر بوشهر که درخت تناور فرهنگ را بارور ساختند و میراث ماندگار آنان علاوه بر تربیت و پرورش بزرگان و فرهیختگان در عرصه‌های گوناگون علم و ادب، آثار فکری ارزشمندی است که از خود بر جای گذاشتند:

كتاب "بندر بوشهر پیشگام مدرسه‌سازی جنوب ایران" در شهر بوشهر در کتابفروشی پارکر (شهبازی) واقع در خیابان لیان غربی و بنیاد ایران‌شناسی ـ شعبه بوشهر واقع در خیابان خلیج فارس به فروش مي رسد.

برگرفته از متن کتاب

بازی قدرت: جنگ نفت در خاورمیانه

طلوعی، محمود. بازی قدرت در خاورمیانه، تهران: نشر علم، چاپ دوم، 1371.

این کتاب اثری ترجمه ای و تالیفی از نویسنده ی پرکار، آقای محمود طلوعی است که با قلمی روان و خواندنی ترجمه و تالیف شده است و خواننده از خواندن آن احساس خستگی نمی کند. کتاب شامل دو قسمت است که هر قسمت آن شامل دوازده فصل است. بخش اول آن که ترجمه ای است از کتاب بازی قدرت اثر لئونارد موزلی[1] شامل تاریخچه ی نفت در خاورمیانه است و فصل هایی را در رابطه با تاریخچه ی اولین اکتشافات و امتیازات نفتی در کشورهای خاورمیانه و منطقه ی خلیج فارس از جمله ایران، ترکیه، عراق، کویت، بحرین، عربستان سعودی و قطر در بر دارد و درک و تصویر درستی را از اتفاقات نفتی در سال های نخست قرن بیستم میلادی فراهم می کند.

بخش دوم کتاب که بعدها به این کتاب افزوده شده است بیشتر تالیفی است و به موضوع نفت در نیمه دوم قرن بیستم می پردازد. و مباحث مهمی نظیر ملی شدن صنعت نفت ایران به رهبری دکتر محمد مصدق، سقوط دولت مصدق، وارد شدن آمریکایی ها به میدان، شوک نفتی، تاسیس و قدرت یابی و بحران های اوپک و همچنین مسئله نفت و ایجاد بحران در منطقه خلیج فارس را شامل می شود و همچنین به جنگ خلیج فارس(1990-1991 میلادی)، یعنی حمله عراق به کویت و بلافاصله لشکرکشی آمریکا به همراه ملل متحد برای نجات کویت و در حقیقت نجات چاه های نفت عربستان و کویت می پردازد. در فصل دهم و یازدهم کتاب آقای طلوعی از تئوری توطئه که کسانی نظیر ویلیام بولوم در کتاب «کشتن امید: مداخلات ارتش آمریکا و سیا پس از جنگ جهانی دوم»[2] مطرح می کنند حمایت و پشتیبانی می کند و جنگ کویت را دامی از طرف آمریکا برای صدام می داند.

در پایان نیز دو ضمیمه یکی «ناگفته هایی درباره ی شاه و مصدق و نهضت ملی شدن نفت» و دیگری «دکتر مصدق و حزب توده» می آورد که خواندن آن ها نیز خالی از لطف نخواهد بود.

از آن جایی که مؤلف از دانش و درک بالایی در تاریخ تحولات نفتی منطقه ی خاورمیانه و خلیج فارس برخوردار است و تاریخ معاصر ایران را به خوبی می شناسد و همچنین در تالیف کتاب از منابع دست اول و مهمی استفاده کرده است کتاب را بیش از پیش خواندنی کرده و مطالعه ی آن برای تمامی دانشجویان تاریخ به خصوص تاریخ ایران دوره اسلامی، مطالعات خلیج فارس و مطالعات خاورمیانه مفید و ارزشمند است.

آن چه در زیر می آید خلاصه مانندی از بخش اول این کتاب است:

نویسنده: فتوحی لاری

تصحیح: دکتر محمد باقر وثوقی

ناشر: کتابخانه مجلس شورای اسلامی

سال انتشار: 1390

شرفنامه (مکاتبات دیوانی ایالت فارس و لارستان در دوره صفویه) تألیف «روح الله منشی» متخلص به فتوحی تبا تصحیح دکتر «محمد باقر وثوقی» با همکاری «خدیجه عالمی» و «منوچهر ایزد نیا» از سوی کتابخانه،‌موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی منتشر شده است.

شرفنامه یا کتاب انشاء مولانا روح الله الشیرازی یا منشآت مولانا روح الله منشی شیرازی مجموعه منشاتی است که مکاتبات،‌ منشورات، ‌احکام، ‌پروانجات، ‌عرایض و رسایل دوران حکومت «ابراهیم بیگ تواچی باشی» ملقب به «ابراهیم خان ذوالقدر» 947 تا 962 قمری «شاه ولی بیگ تاتی اوغلی» مشهور به «شاه ولی سلطان ذوالقدر» 966 تا 978 قمری و «ولی سلطان قلخانچی ذوالقدر»978تا 985 قمری در ایالت فارس را شامل می شود.

هر چند برخی از مکاتبات آن؛ تا سال های پس از حکومت آنان را شامل می شود‌، اما تقریبا تمامی نامه های مربوط به نیمه دوم سده 11 قمری و رویدادها و حوادث سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ایالت فارس و لارستان است.

از زندگانی مولانا روح الله شیرازی متخلص به فتوحی به جز آن چه در منشآت او می توان یافت اطلاع دیگری در دست نیست. از او با عنوان منشی یاد شده است و در یک مورد او از خود با عنوان رو ح الله منشی و منشی الممالک والبلاد یاد کرده ایست. شواهد نشان می دهد که او از منشیان دربار ابراهیم خان ذوالقدر و احتمالا شاه ولی سلطان و ولی سلطان ذوالقدر از حکام فارس در دوره شاه تهماسب صفوی بوده است.

قدیم ترین تاریخ گذاری مکاتبات در این اثر به سال 949 قمری بر می گردد و دو نامه نیز با تاریخ 961 قمری در منشات آمده است و آخرین نامه از لحاظ تاریخ گذاری مربوط به سال 987 قمری است.

فتوحی در سبک انشای خود بشدت تحت تأثیر خواجه محمود گاوان قرار داشته و مانند مکاتبات ریاض الانشاء که آمیخته ای از نثر و نظم است در شرفنامه نیز همین رویه را دنبال کرده است. به عبارت دیگر فتوحی ریاض الانشاء را اوج هنر انشاء دانسته و معتقد بوده که پس از آن بازار هنر انشاء کسادی یافته است و از این رو درصدد آمده تا الگوی آموزشی مناسبی در انشاء برای فرزندش و آیندگان از خود بر جای گذارد و در حقیقت او در شرفنامه از سبک و شیوه و روش ریاض الامنشا پیروی کرده است.

فتوحی، شرفنامه را بر مقدمه و پنج مقاله و خاتمه تقسیم نموده است. مقدمه آن کوتاه و در باب «معنی انشاء و قاعده املاء و آداب مکاتبات» است. مقاله اول آن با عنوان « در نوشتن عرضها» ‌مشتمل بر دوازده مکاتبه است و مقاله دوم با عنوان «از حکام به حکام و اعالی به اعالی و اعالی نسبت به ادانی» ‌شامل بیست و شش نامه و مقاله سوم «تتمه مقاله دوم» با عنوان «‌از جانب اکابر عالی مراتب به اعلی مراتب و ادنی مراتب» در بردارنده سی و سه مکاتبه و مقاله چهارم «مقاله سوم» با عنوان «مکاتبات اعیان به خدمت حکام عالیشأن» شامل چهارده نامه است و مقاله پنجم «مقاله ثالثه»‌ با عنوان «از اخوان الصفا و ارباب محبت و وفا به امثال و اکفا» مشتمل بر هفت نامه است و خاتمه ای تحت عنوان «در منشورات و مکتوبات و احکام مختلفه» مشتمل بر دو فصل دارد که فصل اول در منشورات و مکتوبات متفرقه نامگذاری شده و شامل نه نامه و فصل دوم در احکام مشتمل بر هفت حکم است پس از آن تحت عنوان مقطعات شش قطعه در موضوعات مختلف آمده است و به این ترتیب باب اول به اتمام رسیده .

 در واقع شرفنامه  فتوحی لاری شیرازی از لحاظ تاریخی به دو دوره حاکمیت ابراهیم خان ذوالقدر 947 تا 962 قمری و دوران حاکمیت شاه ولی سلطان و ولی سلطان بین سال های 966 تا 985 قمری تقسیم شده است.

فارس و سواحل آن در روزگار کریم خان زند بازنگری و معرفی سفرنامه نیبور

علی بحرانی‏پور و سیده زهرا زارعی‏

سفرنامه نیبور

نویسنده:کارستن نیبور ؛  مترجم:پرویز رجبی‏

ناشر:انتشارات توکا،1354،320 ص

سفرنامه‏های خارجی اندکی از عصر زندیه باقی مانده‏ است.یکی از سفرنامه‏های گمنام،اما مهم روزگار کریم خان‏زند،سفرنامه نیبور است.نکته دیگر در وصف اهمیت این اثر آن است که منابع فارسی همین دوره اغلب رویکردی سیاسی‏ و نظامی دارند و کمتر به جزئیات تاریخ اجتماعی و اقتصادی‏ یا شناسایی علمی راه‏ها و بناهای باستانی روزگاران گذشته‏ می‏پردازند.سفرنامه نیبور در تمامی این موارد مطالبی بدیع دارد که محقق تاریخ زندیه نمی‏تواند از آن بی‏نیاز باشد.

کتاب مذکور شامل فهرست مطالب،دیباچهء مترجم، تصویری از کارستن نیبور،مقاله‏ای تحت عنوان«سهم نیبور در شناسایی شرق»به قلم دیتمار هنتسه ( Hentseh Detmar ) ، مقدمه نیبور بر جلد اول کتاب و هشت فصل است.در پایان‏ فهرست نام‏ها،فهرست‏شکل‏ها(شامل نقشه‏ها و تصاویر نیبور و فهرست لوحه‏ها،عکس‏های افزوده مترجم درباره تخت‏جمشید) اضافه شده است.جلدهای اول و دوم سفرنامه نیبور در زمان مؤلف در سال‏های 1774 و 1778 م.به نام سفرنامه عربستان منتشر شد. بعدها در 1963 م.دیتمار هنتسه متن کامل سه جلدی را به زبان‏ آلمانی در اتریش چاپ کرد.آن‏چه در مقاله حاضر به معرفی آن‏ پرداخته می‏شود،بخش‏هایی از اصل سفرنامه است که در ارتباط با ایران بوده و توسط پرویز رجبی ترجمه شده است.

کارستن نیبور Niebuhr Carsten (1813-1733 م.) جغرافی‏دان،ریاضی‏دان،اخترشناس و دانشمند علم مساحت‏ اهل آلمان بود و در مدرسه شرق‏شناسی و الهیات گوتینگن‏ آلمان زبان عربی،تاریخ شرق،نقاشی و موسیقی آموخته بود.

در سال 1757 براساس طرحی تحقیقاتی که توسط برنشورف،یکی از وزیران دولت دانمارک برای بررسی شرق، به ویژه عربستان تهیه کرده بود،یک تیم علمی شش نفره‏ تشکیل و به شرق اعزام شد که عبارت بودند از:پروفسور فردریک فن‏هافن(زبان‏شناس)،پروفسور پترفورسکال(طبیعی‏ دان سوئدی)،دکتر کریستیان کارل‏گرامر(پزشک)،گئورگ ویلهلم‏ بارنفایلد(نقاش آلمانی)،کارستن نیبور(به عنوان جغرافیدان و مسئول امور مالی گروه)،برگ‏گرن(خدمتکار سوئدی).این هیأت‏ باید از مسیر استانبول،اسکندریه،قاهره،صحرای سینا،و ازطریق دریای سرخ به مکه نو عربستان می‏رفت و طی دو سال‏ تحقیق،هر چند وقت یک‏بار گزارش‏هایی از یافته‏های خود را به دانمارک می‏فرستاد.علاوه بر ریشه‏شناسی واژه‏های عهد عتیق،تهیه نقشه،تعیین تفاوت بین اوقات خشک و بارانی، تاریخ شرق،تعداد جمعیت نواحی،حاصلخیزی زمین،جزر و مد دریای سرخ،نسبت مرگ‏ومیر،تأثیر تعدد زوجات در جمعیت، تحقیق در بیماری‏های بومی،آداب و سنن کشورها،به ویژه‏ محل سکونت یهودیان یا نقاطی که نامشان در تورات آمده‏ بود،تحقیق در پوشش گیاهی و جانوری آن نواحی و تهیه‏ مجموعه‏هایی از آن‏ها و نیز خررید نسخه‏ها و کتب خطی از جمله وظایف6 آن هیأت بود.