تحولات اجتماعي و اقتصادي بنادر شمالي خليج فارس از مشروطيت تا پايان جنگ جهاني اول

 
دانشگاه تهران

دانشکده ادبيات و علوم انسانی

گروه تاريخ

 

عنوان

تحولات اجتماعي و اقتصادي بنادر شمالي خليج فارس

از مشروطيت تا پايان جنگ جهاني اول

 

استاد راهنما:

دکتر محمد­باقر وثوقی

 

استاد مشاور:

دکتر نور الدین نعمتی

 

نگارش: سمیه مرشدی

 

پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد

در رشته تاریخ- گرایش مطالعات خلیج فارس

 

دی ماه 1391

چكيده

رساله اي كه پيش رو داريد با عنوان «تحولات اجتماعي و اقتصادي بنادر شمالي خليج فارس  _بندر بوشهر و بندرعباس- از مشروطيت تا پايان جنگ جهاني اول» براساس روشي توصيفي درصدد دريافت چگونگي اين تحولات در دوره زماني ياد شده برآمده است .بر اين اساس، مدعاي اصلي خود را بر بررسي اين مسأله كه تحولات برآمده از دو رويداد مهم ذكر شده، چه در قالب دگرگوني هاي اجتماعي و چه در قالب اقتصادي، اثرات گاهاً سوء و بعضاً مثبت را بر نحوه زيست توده ساكن در اين بنادر به جاي گذاشته، اختصاص داده است .به منظور اثبات مدعاي فوق، ضروري مي نمود تا هرچند به طور مختصر ابتدا مناسبات انقلاب در دو بندر مذكور مورد بررسي قرار گرفته و سپس پيامد هاي ناشي از آن در عرصه اقتصاد و اجتماع بنادر جنوبي به رشته تحرير در آيند و در ادامه مباحث با وقوع جنگ جهاني اول، چگونگي روند تحولات فوق مورد توجه قرار گرفته است .در نهايت با ارائه نمايي كلي از تحولات رخداده، به كمك اسناد و شواهد تاريخي موجود، بخشي از مهم ترين تغييرات اجتماعي و اقتصادي قابل توجه در

اجتماع و اقتصاد بنادر بوشهر و عباسي در مقطع زماني مورد نظر به قلم آمده است.

واژه هاي كليد: تحولات اجتماعي و اقتصادي، مشروطيت، جنگ جهاني اول، بندرعباس، بندر بوشهر

تحلیل و بررسی آثار قلمی خاندان فرامرزی پیرامون خلیج فارس

دانشکده ادبیات و علوم انسانی

 

تحلیل و بررسی آثار قلمی خاندان فرامرزی پیرامون خلیج فارس

 

نگارش:

علیرضا محسنی ابوالخیری

 

استاد راهنما:

دکتر محمد باقر وثوقی

 

استاد مشاور:

دکتر فرج الله احمدی

 

پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد

در رشته تاریخ- مطالعات خلیج فارس

زمستان 1391

چکیده:

     رساله‌ای که در پیش رو دارید با عنوانِ «تحلیل و بررسی آثار ِ قلمی خاندان فرامرزی پیرامون خلیج فارس» در صددِ افزدون منبع جدیدی بر منابعِ فارسی مطالعات خلیج فارس است. احمد فرامرزي و عبدالرحمن فرامرزي از نويسندگان و روزنامه ‌نويسان بزرگ تاريخ معاصر ايران، پيرامون خليج فارس بسيار بر اوراق و اسناد تارخ معاصر قلم زده‌اند با اين وجود قسمت اعظم نگاشته‌هاي آنان- كه منبعي موثق در تاريخ معاصر خليج فارس محسوب مي‌شود – ناشناخته مانده است. اين رساله براي شناخت و تحليل اين آثار به پا خاست و فرضيه‌ي خود را بر مبنای صلاحیت علمی این دو نویسنده و جنوبی بودن آن‌ها ، این گونه قرار داد: « آثار خاندان فرامرزي به عنوان نويسندگان بومي و آشنا بر منطقه‌ي خليج فارس در اواخر قاجاريه و دوران پهلوي، در مطالعات تاريخي، سياسي، فرهنگي و اجتماعي خليج فارس، داراي اهميت و جايگاه والايي مي باشد».

     به منظور اثبات و یا رد فرضیه‌ي بالا ضروری بود با روشی توصیفی و تحلیلی، اولاً، چون این دو نویسنده، جنوبی و از طايفه‌اي تأثیرگذار در تحولات اجتماعی و سیاسی بستک و فرامرزان (از نواحی پس کرانه‌ای بندر لنگه) بودند، پیشینه‌ای از نیاکان آنان ارائه گردد؛ ثانیاً، از آن جا که این دو نویسنده، قسمتِ مدیدی از عمر خود را در سواحل خلیج فارس گذرانده‌اند، زندگی نامه مفصلی از آنان به تصویر کشیده شود و ثالثاً، نگاشته‌های آنان در مورد خلیج فارس با معیارهايی چون نوع داده‌ها، ارزش داده‌ها، دغدغه‌های دو نویسنده پیرامون خلیج فارس و شیوه‌ي نگارش، ارزیابی گردد.

     در نهایت فرضیه‌ي رساله‌ي حاضر اثبات گردید. ایران دوستی و دغدغه‌های ملی‌گرایانه‌ی این دو نویسنده‌ي جنوبی در خلیج فارس، تسلط کامل آنان بر زندگی اجتماعی و وضعیت سیاسی و اقتصادی دو ساحل خلیج فارس و قلمي تحليلي، به آثار آنان جایگاه والايي بخشیده است. رساله‌ي حاضر، به سبب گردآوري نظام‌مند و تحليل آثار اين دو نويسنده‌ي متفكر در تاريخ خليخ فارس، منبعي موثق در مطالعات خليج فارس محسوب مي‌شود.

 

     کلمات کلیدی: آثار احمد فرامرزی، آثار عبدالرحمن فرامرزی، خلیج فارس، تحليل

ایالات متحده آمریکا در خلیج فارس 1945- 1971 میلادی

دانشگاه تهران

دانشکده ادبیات و علوم انسانی

ایالات متحده آمریکا در خلیج فارس 1945- 1971 میلادی

 

نگارش:

عبدالرضا کلمرزی

استاد راهنما:

دکتر فرج الله احمدی

استاد مشاور:

دکتر نورالدین نعمتی

 

پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد

در رشته مطالعات خلیج فارس

دی 1391

چكيده

در قرون جدید به ویژه از قرن پانزدهم، قدرت های فرامنطقه ای زیادی وارد  خلیج فارس شدند و با کشورهای این منطقه وارد مناسبات تجاری ، سیاسی و نظامی شدند. یکی از آخرین قدرت هایی که وارد این منطقه استراتژیک و حساس شد ایالات متحده است. تاریخ روابط سیاسی ایالات متحده با کشورهای این منطقه در نیمه ی دوم قرن بیستم از فراز و نشیب های بسیاری برخوردار است. اما این روابط و سیاست هایی که ایالات متحده برای ماندن در منطقه اتخاذ کرد یک رابطه ی صرفا دو طرفه و متکی بر منافع دو کشور نبود. سیاست ایالات متحده در منطقه در بیشتر مواقع تابعی از سیاست های جهانی و منطقه ای بوده است تا رابطه ای متکی بر روابط دوجانبه و برابر با کشورهای منطقه. علاوه بر این، سیاست های ایالات متحده آمریکا در منطقه خلیج فارس دو بُعد یا لایه داشته اند. یکی، بعد یا لایه ی گسترده و کلی منطقه ای بوده است و دیگری بعد و لایه کوچک ترِ محلی، یعنی اولویت دادن یک کشور بر کشور دیگر. سیاست های کلان آمریکا در منطقه در دوره زمانی پژوهش، یعنی از 1945 تا اوایل دهه 1970 حول محورهای مهار کمونیزم، جلوگیری از نفوذ شوروی و حفظ منافع اقتصادی و نفتی بوده بوده است. به نظر می رسد در مورد ایران، عامل استراتژیک در اوایل از اهمیت بیشتری نسبت به عامل صرف اقتصادی برای واشنگتن برخوردار بوده است ولی بعد از کودتا این وضع دگرگون شد. اما در مورد دیگر کشورهای حوزه خلیج فارس به نظر می رسد منافع اقتصادی و نفتی از ابتدا برای ایالات متحده آمریکا حائز اهمیت بوده است و مهار کمونیزم و جلوگیری از توسعه نفوذ شوروی در این کشورها برای دسترسی مداوم به این کالای استراتژیک بوده است. این پژوهش با ارائه یک الگو، موسوم به «الگوی سه دایره ای» سعی دارد سیاست های آمریکا را در منطقه مورد مطالعه و ارزیابی قرار دهد.

واژگان کلیدی: ایران، ایالات متحده آمریکا، انگلستان، بررسی سیاست ها، خلیج فارس، خاورمیانه.

 

جغرافیای تاریخی مکران از صفویه تا قاجاریه

دانشگاه تهران

دانشکده ادبيات و علوم انسانی

گروه تاريخ

 

عنوان

جغرافیای تاریخی مکران از صفویه تا قاجاریه

 

 استاد راهنما:

دکتر محمد­باقر وثوقی

 

استاد مشاور:

دکتر فرج الله احمدی

 

نگارش:

زهرا کوروشی احسن

 

پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد

در رشته تاریخ- گرایش مطالعات خلیج فارس

 

تیر ماه 1391

 

چکیده

شرایط و موقعیت جغرافیایی نقش مهم و تعیین کننده ای در شکل دادن تجارت، اقتصاد و اوضاع اجتماعی خلیج فارس و دریای مکران داشته است. این دریای نیمه بسته از نظر وضع طبیعی و اقتصادی و موقعیت نظامی و سیاسی دارای ارزش بسزایی است. مکران نام یکی از ایالتهای ایران باستان است که از لحاظ جغرافیایی طبیعی دنباله ی کویر می باشد. این ایالت در گذشته از شرق با هندوستان همسایه بوده است و حدود آن تا ارتفاعاتی که به دره ی سعد مشرف و تا قسمتی که اکنون بلوچستان می گویند، امتداد داشته است. این ایالت از مغرب به کرمان و از شمال به سیستان و از جنوب به دریا منتهی می شود. قرار گرفتن در سواحل مکران باعث شده بود که این ایالت هم از طریق خشکی و هم دریا با هند ارتباط داشته باشد. داشتن شرایط آب و هوایی سخت و دوری از مرکز حکومت، باعث می گردید که حکومت مرکزی همیشه قادر به کنترل این منطقه نباشد. از دوران صفویه به بعد، منطقه و جهان وارد مرحله جدیدی از مناسبات می گردد و حضور پر رنگ تر کشورهای اروپایی را در منطقه شاهد هستیم. به دلیل اختلالی که در راه تجاری شرق و غرب ایجاد شده بود و با کشف راههای دریایی به جنوب شرقی آسیا با دور زدن دماغه امید نیک که بعد از فتح قسطنطنیه در سال 857 ه.ق/1453م. اتفاق افتاد؛ اهمیت ایران در حلقه بازرگانی شرق و غرب افزایش یافت و بنادر و سواحل ایران در خلیج فارس و دریای عمان و همچنین پس کرانه ها تحت تاثیر قرار گرفت؛ به خصوص اینکه حکومتهای محلی نیز وارد این رقابتها شدند. در این دوران(صفویه تا قاجاریه) شاهد جا به جایی کانونهای تجاری هستیم که آن نیز به نوبه خود مشکلاتی را برای حکومتهای ایرانی به وجود می آورد. از سویی دیگر مناسبات ایران با همسایه شرقی خود و نشیب و فرازهایی که این دو کشور در خصوص مناطق مرزی دارند و همچنین امنیت و عدم امنیت، مسیرهای خشکی و دریایی را تحت تاثیر قرار می دهد.

کلیدواژه: جغرافیای تاریخی، مکران، بلوچستان، کرمان، تجارت.

 

بررسی وضعیت توقفگاه ها­ی مسیر بندر عباس به اصفهان در سفرنامه­ها­ی عصر صفوی

دانشگاه تهران

دانشکده ادبيات و علوم انسانی

گروه تاريخ

 

عنوان

بررسی وضعیت توقفگاه ها­ی مسیر بندر عباس به اصفهان

در سفرنامه­ ها­ی عصر صفوی

 

 استاد راهنما:

دکتر محمد­باقر وثوقی

 

استاد مشاور:

دکتر فرج الله احمدی

 

نگارش:

مریم شاه حسینی

 

پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد

در رشته تاریخ- گرایش مطالعات خلیج فارس

 

شهریور ماه 1391

 

نمره دفاعیه : 19/5

 

چکیده:

در دوره صفوی به دنبال حضور پرتغال در منطقه خلیج فارس و تصرف جزیره هرموز از سو­ی آنان، توجه شاهان نخستین صفوی به اهمیت و جایگاه اقتصادی و بازرگانی خلیج فارس و نواحی جنوبی ایران جلب گردید ولی به دلیل مشکلات داخلی و حملات دشمنان خارجی، مجالی برای پرداختن به این موضوع فراهم نشد تا اینکه شاه عباس اول بعد از دفع حملات ازبکان و عثمانی ها و آرام نمودن اوضاع کشور، با انجام اقداماتی همچون انتقال پایتخت به اصفهان و بر­انداختن خاندان ذوالقدر در فارس و نیز حذف هرموز از صحنه تجارت خلیج فارس و توجه به بندرعباسی به عنوان لنگر­گاه جایگزین آن، امور مربوط به نواحی جنوبی ایران را تحت کنترل خود در­آورد. در همین راستا برای گسترش روابط و مناسبات سیاسی و نیز به انحصار در­آوردن تجارت منطقه، سیاست تسهیل امور تجاری را از طریق ایجاد و رونق راه کاروانی بندرعباسی به اصفهان، در رأس برنامه ها­ی خود قرار داد که البته از سو­ی جانشینان او نیز دنبال گردید. به این ترتیب این راه کاروانی که با عبور از شهر ها و قصبه ها و روستا ها­ی واقع در طول مسیر به اصفهان منتهی می­شد، به عنوان مهمترین شاهراه تجاری در عصر صفوی مورد توجه قرار گرفت؛ به طوری که همواره بسیاری از سیاحتگران و سفرا­ی خارجی بعد از توقف در بندرعباس، با کمک کاروان ها­ی در حال عبور در این مسیر، موفق به حضور در دربار صفوی می­شدند. این پژوهش در نظر دارد با کمک نوشته ها و شرح دیده ها و شنیده ها­ی این سیاحان، به شناساندن توقفگاه ها و منازل کاروانی شهری و روستایی واقع در این مسیر کاروانی پرداخته و وضعیت آنها را در جنبه ها­ی مختلف اقلیمی، اجتماعی، اقتصادی و معیشتی، بر پایه توصیفات و گفته ها­ی سفرنامه ها مورد تحلیل و ارزیابی قرار دهد. نکته حائز اهمیت اینکه در این پژوهش، علاوه بر شناخت راه کاروانی بندرعباسی به اصفهان؛ دیگر راهها­ی کاروانی متداول در عصر صفوی و توقفگاه ها­ی واقع در آنها نیز مورد مطالعه و بررسی قرار می­گیرد.

 کلید واژه: توقفگاه ها، بندرعباسی، اصفهان، راه کاروانی، سفرنامه ها، عصر صفوی.

زندگانی و آثار محمد عبدالرحمن علی نیا اوزی در زمینه خلیج فارس

دانشگاه تهران

دانشکده ادبيات و علوم انسانی

گروه تاريخ

عنوان

زندگانی و آثار محمد عبدالرحمن علی نیا اوزی در زمینه خلیج فارس

استاد راهنما

آقای دکتر محمدباقر وثوقی

استاد مشاور

آقای دکتر فرج الله احمدی

پژوهشگر

زینب مختاری

پايان نامه برای دريافت درجه کارشناسی ارشد در رشته تاريخ

(گرايش مطالعات خليج فارس)

زمستان 1389

نمره دفاعیه : 19

چکيده:

   استفاده از کتب و منابع دست اول در هر مطالعه تاریخی یکی از اولویت های تحقیق به حساب می آید. در تحقیق درمورد منطقه خلیج فارس، محقق همواره با کمبود اینگونه منابع دست اول به زبان فارسی، مواجه است. تا کنون مهمترین منبع تحقیقاتی مطالعه در مورد جوانب مختلف تاریخ منطقه خلیج فارس، در دوره اواخر قاجاریه و اوایل دوره پهلوی، آثار برجای مانده از محمدعلی خان سدیدالسلطنه کبابی بود. محمدعبدالرحمن علی نیا اوزی یکی از اهالی بندرلنگه درطی سالهای 1305تا 1374ه.ق می باشد. وی در مقام یک تاجر، همواره به مسافرت به مناطق مختلف منطقه خلیج فارس می پرداخته و با بیشتر این مناطق کاملا آشنا بوده است. وی علاقه وافری به نویسندگی به ویژه در مورد وقایع سالانه و مسافرتهایش و همچنین مطالعات تاریخی داشته است. وی چهار یادداشت و یک سفر نامه و تعدادی تک نگاری  و همچنین کتابی به نام تاریخ خلیج فارس داشته که همه آنها حاوی اطلاعات ارزشمندی در زمینه تاریخ خلیج فارس می باشند. این رساله با موضوع زندگانی و آثار محمدعبدالرحمن علی نیا اوزی در موضوع خلیج فارس، به بررسی آثار وی درباره خلیج فارس پرداخته و جایگاه آنها را در مطالعات این منطقه مورد ارزیابی قرار می دهد.

 

واژه های کليدی:

1- خليج فارس 2- محمدعبدالرحمن علی نیا 3- سومین یادداشت عمرم       

4- چهارمین یادداشت عمرم   5- سیر بمبائی   6- سدیدالسلطنه

سیر تاریخی فرهنگ و سنّت های دریانوردی در خلیج فارس ( با تکیه بر سواحل شمالی )

دانشگاه تهران

دانشکده ادبیات و علوم انسانی

 

عنوان:

سیر تاریخی فرهنگ و سنّت های دریانوردی در خلیج فارس

( با تکیه بر سواحل شمالی )

 

نگارش:

مصطفی کریمی

 

استاد راهنما:

دکتر محمدباقر وثوقی

 

استاد مشاور:

دکتر عبدالرسول خیراندیش

 

استاد داور:

دکتر فرج اله احمدی

 تاریخ دفاع: 1389/10/22  نمره دفاع: 19.5

پايان نامه جهت اخذ درجه كارشناسي ارشد در رشته تاريخ،­گرايش مطالعات خليج فارس

 

چکیده :

منطقه خليج فارس در طول تاريخ به علت واقع شدن در مسیر راه های تجاری قدیم(شاخه دوم جاده ابریشم و جاده ادویه) و نیز به علت تردد و مهاجرت اقوام مختلف در آن، عرصه حضور و تقابل فرهنگ های مختلف ایرانی و عرب و هندی وآفريقايي بوده است. لذا از همان دیرباز  آيين ها، آداب و رسوم، فرهنگ و سنّت هاي گوناگوني در آن شکل گرفته است. این پژوهش بر آن بوده  است که  مهم ترين علل و عوامل شكل گيري فرهنگ و سنّت هاي دريانوردي در سواحل شمالی خليج فارس و همچنین پيشينه تاريخي هرکدام از این سنت ها را مورد بررسی قرار دهد؛  چنین به نظر می رسد که  در شکل گیری فرهنگ و سنّت های دریانوردی کرانه های شمالی خلیج فارس علل و عوامل مهمی مانند: نحوه زندگی تولیدیِ مردم ناشی از شرایط زیستی و جبرجغرافیایی آنها (زندگی ساحل نشینی)، بهره گیری از ذوق و استعداد فردی و همچنین دو پدیده مهم اجتماعی یعنی تجارت دریایی و مهاجرت (جابجایی جمعیت ها) که همواره دو عنصر مهم در تاریخ خلیج فارس به شمار می روند،  تأثیر گذار بوده است. افزون بر این  برخی دیگر از این آداب و رسوم و سنّت ها، یا در چارچوب عقاید رایج در میان مردم سایر مناطق به وجودآمده اند که به سواحل خلیج فارس راه یافته اند و یا شکل گیری آنها ریشه در آداب و رسوم نیاکان آنان در دوران باستان دارد. این بررسی تاریخی، گامی در جهت شناخت کامل تر فرهنگ و سنت هاي دريانوردي در خليج فارس و تلاش براي جلوگيري از زوال و نابودي اين فرهنگ و آداب و رسوم و همكاري و همگرايي كشورهای منطقه  در زمينه مناسبات فرهنگي می باشد. روش این پژوهش توصيفي – تحليلي و در مواردی میدانی بوده است.

 

کلید واژه : خلیج فارس، فرهنگ، سنّت ها، دریانوردی