خلیج فارس در سفرنامههای دوره فتحعلی شاه قاجار
چکیده
تاریخنگاری جدید خود را نیازمند انواع منابع میداند. یکی از این دسته منابع مورد نیاز، بهویژه برای پژوهش در تاریخ اجتماعی، سفرنامهها هستند که از طریق آنها میتوان به اطلاعات ارزشمندی دست یافت. با توجه به اینکه ایران از دورهی صفویه با سیل سفیران و سفرنامههای آنان روبروست- امری که در روزگار قاجار به اوج خود میرسد- این سفرنامهها را میتوان به عنوان یک منبع بسیار مهم برای مطالعهی تاریخ این دوران مورد توجه قرار داد. از آنجا که تاکنون اثری درخور دربارهی وضعیت خلیج فارس و شهرهای ساحلی آن در دورهی فتحعلیشاه قاجار با استفاده از سفرنامههای این دوره نوشته نشده است، مقالهی حاضر در پی آن است تا سیمای خلیج فارس را در دورهی فتحعلیشاه قاجار در آینهی این سفرنامهها نشان دهد. در نگارش این مقاله از سفرنامههای اولیویه، ژوبر، گاردان، تانکوانی، دروویل، ملکم، وارینگ، جونز، موریه، اوزلی، کینیر، فریزر، ولف، باکینگهام، کونولی، بارنز و دوکوتزوبوئه استفاده شده است.
واژههای کلیدی: خلیج فارس، سفرنامههای انگلیسی، تجارت دریایی
درآمد
خلیج فارس به واسطهی موقعیت ممتاز جغرافیایی خود چهارراه شرق و غرب، گذرگاه و محل برخورد بسیاری از اقوام و ملل دنیای قدیم بوده است و به علت همسایگی با کشورهای نسبتاً مهم و داشتن منابع ثروت چه در روزگار کهن و چه در روزگار کنونی، همواره مورد توجه بوده است؛ در واقع بسیار بودهاند آنانی که خواستهاند بر آن تسلط پیدا کنند.
خلیج فارس در دورهی فتحعلیشاه قاجار (۱۲۱۲-۱۲۵۰ هـ.ق / ۱۷۹۷-۱۸۳۴ م.) با پدیدهی دزدان دریایی قواسم و ناامنی ناشی از راهزنی آنان روبروست؛ دزدانی که محل سکونتشان در ساحل عمان از راسالمسندم تا پایهی شبه جزیرهی قطر امتداد داشت و دو مرکز اصلی آنها در راسالخیمه و شارجه قرار داشت[۱]. این دزدان ارتباطات بازرگانی را در خلیج فارس دچار مشکل کرده بودند و این باعث شد تا انگلیسیها که دارای ارتباطات بازرگانی با این منطقه بودند در سال ۱۲۲۱ هـ.ق / ۱۸۰۶ م. و با کمک نیروهای مسقطی به جنگ دزدان دریایی قواسم بروند و پس از پیروزی با آنان قرارداد صلح امضا کنند. اما دزدان دریایی قواسم به این قرارداد پایبند نماندند و به راهزنی ادامه دادند. از آنجا که ایران درگیر جنگ با روسیه بود درصدد تنبیه دزدان دریایی برنیامد در نتیجه انگلیسیها در ۱۲۳۵ هـ.ق / ۱۸۱۹ م. با حسینعلی میرزا فرمانفرما، والی فارس قراردادی امضا کردند که تا هنگامی که دولت ایران امکانات تامین امنیت و حفاظت از خلیج فارس را ندارد، این مسئولیت را به انگلستان واگذار کند. پس از امضای این قرارداد نیروهای مشترک کمپانی هند شرقی، نیروهای دریایی انگلیسی و امیر مسقط سواحل راسالخیمه و شارجه را مورد حمله قرار دادند و دزدان دریایی را نابود کردند[۲]. در سال ۱۲۳۶ هـ.ق / ۱۸۲۰ م. و پس از امضای «قرارداد صلح عمومی» با شیخنشینان خلیج فارس، انگلستان راسالخیمه را در اختیار گرفت و در آنجا نیروهایی را مستقر کرد. بخشی دیگر از ناوگان نظامی آنان نیز در باسعیدو در منتهیالیه غرب جزیرهی قشم و نیز جزیرهی هنگام مستقر شده و به گشتزنی در آبهای خلیج فارس پرداختند. البته انگلیسیها دو سال بعد به علت مخالفت دولت ایران مجبور شدند جزیرهی قشم را تخلیه کنند[۳].
این وبلاگ با همکاری فارغ التحصیلان رشته ی مطالعات خلیج فارس دانشگاه تهران و با هدف فراهم نمودن پایگاهی جهت اطلاع رسانی، جمع آوری مطالب مستند و علمی و نیز ایجاد بانک مقالات، مدارک، نقشه و اسناد در زمینه خلیج فارس راه اندازی شده است.