يکي از طبقات اجتماعي نقش آفرين در تحولات تاريخي ايران، تجار و پيشه وران بوده اند. جايگاهي که اين طبقه در برهه هاي حساس تاريخي داشته اند، موجب شده که نقش تجار، بازرگانان، پيشه وران و بازاريان با مرکزيت «بازار» در مطالعات تاريخ پژوهي مورد مطالعه دقيق پژوهشگران قرار گيرد.
    ارتباط مستمر و تنگاتنگ تجار و بازاريان با ساير طبقات اجتماعي از جمله علماي ديني باعث مي شد که اين قشر در بطن تحولات اقتصادي، اجتماعي و سياسي قرار گيرند و بيگانه از مسائل زمانه خود نباشند؛ تاريخ معاصر نمونه هاي بسياري از تعطيلي بازار، اعتصاب بازاريان، کمک مالي بازار به مبارزان و غيره در خود دارد که همه اينها نشان دهنده فعال بودن اين قشر از جامعه ايران در قرن هاي اخير است.
    بررسي «اسناد تاريخي» مرتبط با زيست اجتماعي و اقتصادي تجار مي تواند ما را در تبيين زواياي مختلف حيات جمعي مردم کشورمان در دوره هاي تاريخي ياري رساند. اسناد و مکاتبات تجار در برخي از دوره هايي تاريخي از جمله عهد قاجار از اهميت بيشتري براي پژوهشگران برخوردار است، زيرا ايرانيان و تجار ايراني در اين دوره از تاريخ، تجربيات سختي (از جمله نابساماني مالي دستگاه قجر و تنگناها، رکودها و ناامني راه ها) متحمل شدند که بخشي از آن را مي توان از اسناد باقي مانده استخراج کرد.
    اسناد تجاري به اين وسيله اطلاعات دست اولي در اختيار پژوهشگران و علاقه مندان تاريخ تجارت و اقتصاد کشور قرار مي دهند، زيرا اسناد در مجموع، يکي از منابع غني اطلاعاتي براي شناخت تحولات اجتماعي، اقتصادي، سياسي و اداري جامعه در نظر گرفته مي شود و از آنجايي که در مطالعات اسنادي، شناخت چيستي سند لازم به نظر مي رسد به اين تعريف دست مي يابيم که «اسناد تاريخي» شامل کليه فرمان هاي سلطنتي، مکاتبات و اسناد سياسي، معاهدات، نوشته هاي اداري، اسناد قضايي، مالي و حقوقي، گزارش هاي اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي و نظامي و برخي مکاتبات خصوصي دوستانه و خانوادگي مي باشد که در قديم به آنها سلطانيات، ديوانيات و اخوانيات مي گفتند.
    از آنجا که در اين پژوهش، اسناد تجاري حاج سيد علي تاجر بيرمي؛ يکي از تجار سرشناس جنوب کشور در عهد قاجار مورد بررسي قرار گرفته است، شناختي اوليه از وضعيت تجارت در جنوب کشور بخصوص در ايالت فارس و منطقه تجاري لارستان فارس لازم به نظر مي رسد که در ادامه به آن پرداخته مي شود.
    
    وضعيت تاريخي تجارت در مناطق جنوبي ايالت فارس
    سرنوشت اقتصادي مناطق جنوبي کشور در مرزهاي فعلي استان فارس، بوشهر و هرمزگان از گذشته تاکنون به موقعيت جغرافيايي آنها با «خليج فارس، اقيانوس هند و کشورهاي حاشيه خليج فارس» مرتبط بوده است. در اين ميان، گستره جغرافيايي فارس به مرکزيت سياسي شيراز، منطقه پهناوري بوده است که در تمامي دوره هاي تاريخي از نظر سياسي و اقتصادي جايگاه ويژه اي در ميان ايالت جنوبي کشور داشته است.
    نواحي فارس، به مثابه پل ورودي کالاهاي وارداتي و صادراتي از راه دريا به مراکز ايران بوده است؛ تحولات اقتصادي ايران پس از روي کار آمدن شاه عباس اول و تغيير کانال هاي تجاري به طرف جنوب ايران، اين مناطق جنوبي را به يک منطقه مهم و استراتژيک مبدل ساخت. از طرفي، ايالت فارس در مسير جاده بوشهر – تهران قرار داشت؛ جاده اي که پس از رشت – تهران از پر رفت و آمدترين راه هاي ايران به شمار مي آمد.
    يکي از مناطقي که در جنوب کشور و در ايالت فارس بيش از ساير مناطق شهره به تجارت بوده است و قطب تجاري ايالت فارس محسوب مي شود، منطقه لارستان است. لارستان، عنوان عمومي ناحيه اي وسيع در جنوب فارس مي باشد که به دليل واقع شدن در پس کرانه خليج فارس و واقع شدن در مسيرهاي تجاري بنادر لنگه و عباسي به طرف شيراز، در دوره قاجار از اهميت بسياري برخوردار بوده است. محدوده اين منطقه در دوره قاجار، مساحتي حدود نود هزار کيلومتر مربع از نواحي جنوب فارس را شامل مي شده است که شهرستان هاي کنوني بندر لنگه، بستک، بندرعباس، لامرد، کنگان، حاجي آباد و لارستان فعلي را در بر مي گرفته است. دکتر «ژان کالمر» نقشه اي از وسعت جغرافيايي لارستان عصر قاجاري در دايره المعارف اسلامي به چاپ رسانده است؛ بنابر آن طولاني ترين ساحل در خليج فارس- حدفاصل بندرعباس تا بندر کنگان- تحت اداره والي لارستان قرار داشت که مهم ترين کانال هاي تجاري واردات و صادرات ايران را در بر مي گرفته است.
    بيشتر درآمد اهالي لارستان از راه تجارت دريايي و تبادل کالابا نواحي مرکزي ايران به دست مي آمده و مهم ترين ويژگي آنها ارتباط با کشورهاي حاشيه جنوبي خليج فارس، حوزه اقيانوس هند و مناطق جنوبي هندوستان بوده است که دفاتر تجاري آنان در بمبئي و کلکته به عنوان کانون اصلي تبادلات کالابين بنادر خليج فارس و اقيانوس هند عمل مي کرده است. سکه لاري که از قرن هشتم تا دهم قمري در لار ضرب مي شده در نواحي جنوبي ايران و بنادر و اقيانوس هند رواج داشته است که ضرب سکه لاري در آن دوران نشان از رونق کسب و کار و تجارت درون مرزي و برون مرزي لارستاني ها دارد.
    به اين ترتيب، تجار جنوب فارس با توجه به سابقه تاريخي خود، شرکت موثري در مبادلات بازرگاني بنادر خليج فارس داشته اند و مراکز تجاري بندرعباس، بندر لنگه و بندر کنگ توسط بازرگانان لارستاني اداره مي شده است که اسناد کارگزاري خليج فارس نيز مويد اين مطلب است.
    
    فعاليت تجاري حاج سيدعلي تاجر بيرمي در ايالت فارس
    ماهيت تجاري منطقه لارستان موجب شد که تجار و بازرگانان منطقه از قدرتمندترين اقشار اجتماعي لارستان محسوب شوند و در تحولات سياسي و اقتصادي کشور، نقش موثري داشته باشند. يکي از اين تجار جنوب که فعاليت هاي سياسي، اقتصادي و اجتماعي فعالي در دوره قاجار داشته است، حاج سيد علي تاجر بيرمي است؛ اين پژوهش بر روي نقش تجاري ايشان متمرکز است و به اين وسيله فقط اسنادي تجاري که از ايشان و خاندانش به جاي مانده است را مورد بررسي قرار مي دهد.
    اسنادي مربوط به دوره قاجار از حاج سيد علي تاجر بيرمي، پدرش (سيد باقر وکيل الرعايا)، فرزندانش (سيد فرج الله وکيل الرعايا و سيد محمد باقر وکيل الرعايا) و ساير افراد در اختيار است که خود مي تواند در شناخت بخش مهمي از تاريخ خطه جنوبي کشور موثر باشد.
    سيد علي تاجر از خاندان سادات شيرازي است. طايفه سادات شيرازي در حدود ۳۰۰ سال پيش به دليل نزديکي به خليج فارس و اقيانوس هند به منطقه «بيرم»مهاجرت کردند؛ شغل آنان تجارت و بازرگاني بوده است و بزرگان اين طايفه سيد فرج الله وکيل و سيد علي تاجر بيرمي بوده است که حاج سيد علي، رياست انجمن تجارت فارس را بر عهده داشته است.
    اسناد، کتاب، نامه ها، دفترچه يادداشت و مسکوکات قابل توجهي از فعاليت هاي سياسي – اجتماعي – اقتصادي اين خاندان موجود بوده که در حال حاضر بخش اندکي از آن باقي مانده است. بخشي از دفترچه حساب، چند ده سند، صدها نامه، حواله جات، سکه هاي قجري و هندي، زمين هاي مسکوني و زراعي، چاه آب و آب انبار و امثالهم از جمله بازمانده هاي اين خاندان است.
    اوج فعاليت اقتصادي حاج سيد علي حدود سال هاي ۱۳۰۰ الي ۱۳۲۷ه.ق بوده است. وي معروف به «پسر وکيل و پدر وکيل» بوده در مکاتبات «خيرالحاج حاجي سيدعلي تاجر بيرمي» مخاطب قرار گرفته است. او به دليل استعدادي که در امر تجارت داشت در زمينه پوشاک، چرم، مواد غذايي و توتون و تنباکو و... فعاليت تجاري داشت و در محدوده گله دار، بيرم، جهرم و شيراز، املاک، زمين هاي زراعي، نخلستان، باغات مرکبات و چاه هاي آبي داشته است.
    حاج سيدعلي تاجر در داخل و خارج از کشور فعاليت هاي تجاري فعالي داشته است که دفتر اصلي تجارت وي در شيراز، سراي چراغعلي خان و کاروانسراي مشير بوده است. ايشان به وسيله کشتي هاي کوچک شخصي خود تحت عنوان «غراب» با شهرهاي بمبئي و کراچي و در داخل با مناطق ايالت فارس و يزد و شوشتر و... دادوستدهايي داشته و کالاهايي را صادر و وارد مي نمودند که مکاتبات تجاري ايشان موجود است.
    نامه ها و اسناد باقي مانده نشان از فعاليت هاي اجتماعي و تجاري سيد فرج الله وکيل الرعايا در ادامه راه پدر دارد. از جمله سندي از نصيرالدوله در تاريخ شنبه ۴ ذي الحجه ۱۳۲۷ ه.ق به سيف الله خان يکي از خوانين لارستان که در آن قيد شده است؛ «سيد فرج الله پسر سيد علي تاجر هميشه خود و بستگانش اياب و ذهاب و معامله و دادستد با اهالي لارستان دارند…کمال اهتمام را در حفظ و حراست مال التجاره مشاراليها بنماييد».
    
    نتيجه گيري:
    تجارت در دوره حکمراني شاهان قجر، وضعيت متلاطمي داشته است. از يک سو ناکارآمدي سيستم مالي قجر، عدم امنيت راه ها، عدم ثبات سرمايه گذاري، نفوذ خارجي ها بر بازار ايران و بيتوته کردن آنها در جنوب کشور موجب فشار شديد بر تجارت داخلي و در مضيقه قرارگرفتن تجار مي شد؛ از سوي ديگر، بازار و تجار سعي مي کردند با متحد شدن با ساير گروه هاي اجتماعي در تحولات اجتماعي زمانه خود نقش آفرين باشند، از جمله حمايت بازار از انقلاب مشروطيت يا ظهور بازرگانان بزرگي چون حاج محمدحسن امين الضرب که در دوران رکود تجارت، مقارن با سلطنت سه شاه قاجار يعني محمدشاه، ناصرالدين شاه و مظفرالدين شاه زندگي مي کرد و خدمات تجاري و صنعتي ارزشمندي برجاي گذاشت.
    در اين پژوهش سعي شد، وضعيت تجارت در جنوب کشور به خصوص ايالت فارس و منطقه تجاري لارستان در عهد قاجار مورد بررسي قرار گيرد و اسنادي از فعاليت تجاري يکي از تجار فعال در اين منطقه به پژوهشگران عرضه شود.
    از آنجايي که خاندان سادات شيرازي، چند نسل پياپي حکم وکيل الرعايايي در خطه فارس داشته اند و شخص سيد علي تاجر در شيراز دارالتجاره فعالي داشته است و با مقامات مملکتي و ايالتي (در تهران و شيراز) مناسبات چندجانبه اي برقرار کرده است، شناخت اسناد باقيمانده از آن مي تواند در بازشناسي تاريخي مناطق جنوبي کشور مفيد باشد.
    دراين پژوهش از ميان اسناد باقيمانده از خاندان حاج سيد علي تاجر بيرمي ساکن در ايالت فارس، صرفا روي برخي از اسناد تجاري ايشان مطالعه شده است و ساير سندهايي كه در رابطه با مراودات سياسي، مسائل شرعي، درگيري هاي اجتماعي، استبداد محلي و غيره وجود دارد در تحقيقات مرتبط ديگري مورد واکاوي قرار خواهد گرفت. به اين ترتيب چندين سند تاريخي، دو سکه قجري و هندي و يک دفترچه تجاري، هر کدام با قدمتي بيش از يک قرن که از بازمانده هاي تجاري سيد علي تاجر بيرمي است، مورد بررسي قرار گرفته است.
    
    منابع:
    ۱- خادم، حسين و کريمي، اصغر، (۱۳۸۶)، بيرم در گسترده تاريخ. شيراز
    ۲- صفي پور، علي اکبر، (۱۳۸۹)، چکيده مقالات همايش بين المللي فارس در جنگ جهاني اول، شيراز، انتشارات تخت جمشيد.
    ۳- عقيلي، عبدالله، (۱۳۷۷)، دارالضرب هاي ايران در دوره اسلامي، تهران، بنياد افشار.
    ۴- قائم مقامي جهانگير، (۱۳۵۰)، مقدمه اي بر شناخت اسناد تاريخي، تهران، انجمن آثار ملي.
    ۵- زندوي، محمد، (۱۳۸۳)، بزرگان بيرم، ماهنامه طلوع انديشه، شماره ۶
    ۶- نصيري طيبي، منصور، (۱۳۸۴)، ايالت فارس و قدرت هاي خارجي، تهران، مرکز اسناد و خدمات پژوهشي.
    ۷- وثوقي، محمد باقر، (۱۳۸۰)، آيت الله سيد عبدالحسين لاري و جنبش مشروطه خواهي، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامي.
    ۸- وثوقي، محمد باقر، (۱۳۸۰)، لارستان، تهران، دفتر پژوهش هاي فرهنگي.


  روزنامه دنياي اقتصاد، شماره 2888 به تاريخ 19/1/92، صفحه 31 (تاريخ اقتصاد)