صنعت کشتی سازی ایران
صنعت کشتی سازی فرانسه نیز یکی از صنایع سنتی این کشور است که همزمان با رونق حمل و نقل دریایی در گذشته به میزان قابل توجهی توسعه یافت است. تاسیسات کشتی سازی این کشور عموما در سه ناحیه ساحلی شمال غربی، غرب و جنوب شرقی متمرکز شدهاند. مراکز کشتی سازی شمال و ناحیه مدیترانه، یکی از مهمترین تأسیسات کشتی سازی فرانسه بشمار میآید. البته صنعت کشتی سازی فرانسه امروز با رقبای سرسخت و قدیمی خود یعنی آلمان، اسپانیا و دانمارک نیز مواجه است.
در بین کشورهای اروپای شرقی، لهستان از عمده ترین تولید کنندگان کشتی است و چندین میلیون نفر از اتباع این کشور در این صنعت اشتغال دارند. برخی از کشورهای آسیایی، مانند هندوستان و بنگلادش و سنگاپور نیز به ساخت کشتیهای با حجم کمتر و تعمیر و نگهداری و اوراق کردن کشتیها نیز پرداختهاند.
انواع شناورها
شناورها به طور کلی به دو گروه نظامی و غیرنظامی تقسیم میشوند که هریک از دو گروه نیز خود دارای چندین شاخه هستند.
شناورهای غیرنظامی عبارتند از شناورهای صنعتی، شناورهای مخصوص خدمات ویژه حمل و نقل و بالاخره کشتیهای تحقیقاتی.
از مهمترین کشتیهای صنعتی میتوان کشتیهای ماهی گیری و تولید محصولات مشتق از ماهی، کشتیهای حفاری و تعمیراتی را نام برد.
شناورهای مخصوص خدمات مربوط به خطوط کشتی رانی عبارتند: از عمق یابها، کشتیهای ویژه بازدید، یدک کشها و لایروب ها.
شناورهای نظامی مشتمل بر ناوهای هواپیما بر، زیردریایی اژدر افکن، رزم ناوها، ناو شکنها یا کشتیهای جنگی تندرو، ناو شکنهای کوچک، قایقهای تندروی کوچک مجهز به سلاح، کشتیهای مین باب و مین جمع کن، کشتیهای پشتیبانی.
کشتیهای گوناگونی که در حال حاضر در جهان مورد استفاده قرار میگیرد، همواره به شکل کنونی نبوده و از نظر اندازه، سرعت و پیچیدگیهای ساخت تکامل یافته و با تقاضای موجود هماهنگ شدهاند. تغییرات تکنولوژی مصرف یا تقاضا، الگوی هزینهها و حتی بوجود آمدن محدودیتها و رفع محدودیتهای دریایی در شکل و نوع کشتی تغییراتی را حاصل نموده است.
صنعت کشتی سازی در ایران:
متأسفانه علیرغم توجه بسیاری از کشورها به صنعت کشتی سازی که ارزش افزوده نسبتا خوبی دارد و اشتغال فراوانی ایجاد میکند، در ایران صنعت کشتی سازی مراحل نوزادی و طفولیت خود را طی میکند و این صنعت نسبت به سایر رشتههای صنعتی کشور ما، با وجود داشتن حدود 3 هزار کیلومتر مرز آبی و نیروی کار فراوان، از رونق لازم برخوردار نیست و نتوانسته است حتی جوابگوی نیازهای تعمیراتی کشور باشد.
ایران با در اختیار داشتن سواحل طولانی در شمال و جنوب، کشوری دریایی بشمار میرود که در نیم قرن گذشته سهم درخور توجهی از تجارت خود را از طریق بنادر و از راه دریا انجام داده است. بنادر جنوبی کشور از نقاط استراتژیک تامین آذوقه داخلی محسوب میشود، ولی با تمام این مسائل به ساخت مهمترین عامل حمل و نقل دریایی یعنی کشتی توجه لازم نشده و چنانچه در سطور بعد میآید، طرحهای ساخت کشتی و شناورهای دریایی، تنها در سالهای اخیر به مرحلهء اجرا درآمده است.
در اینجا به معرفی واحدهای عمده ساخت کشتی در ایران اشاره مختصری میشود:
شرکت کشتی سازی خلیج فارس:
شرکت سهامی ایران کشتی که بعدها شرکت کشتی سازی خلیج فارس نامیه شد ،در سال 1352 در بندر عباس تأسیس گردید.
«موضوع این شرکت عبارت است از تأسیس کارخانه کشتی سازی و صنایع وابسته و ایجاد تأسیسات و تجهیزات لازم برای ساخت و تعمیر و نو سازی انواع کشتی و وسائل شناور، فروش انواع کشتی و سایر فرآوردههای تولیدی و صنعتی و خدمات فنی شرکت و انجام هر نوع عملیات بازرگانی و عقد هر گونه قرارداد تجاری».4
«پس از یک گزارش مقدماتی ایجاد این کارخانه با همکاری شرکت IHI ژاپن، کار مطالعات هیدرولیکی سازههای دریایی آن به موسسه پس از انجام مطالعات، به طراحی حوضچه کارخانه مبادرت نمود و به این ترتیب عملا ساخت کارخانه کشتی سازی خلیج فارس وارد مرحله جدیدی از فعالیت خود شد. ماموریت شرکت در ابتدای ساخت واحدهای بیست هزار تنی و تعمیر واحدهای تا حداکثر 500 هزار تن تعیین شد و بر این مبنا، مهندسین مشاور«بلوم اندفوس» به عنوان مشاور طرح انتخاب و عملیات طراحی کار خانه از سال 1354،آغاز شد.
اولین عملیات اجرایی کارگاهی در سال 1355 و با انتخاب شرکت کرهای «هیوندایی» جهت ساخت مرکز آموزش آغاز شد.
در طرح اولیه تأسیسات زیادی منجمله حوضچه خشک 500 هزار تنی، حوضچه خشک 250 هزار تنی، حوض شناور 35 هزار تنی،بالا برنده بیست هزار تنی، 4 خط اسکله بتنی، تاسیسات روغن زدایی، کارگاهها و تاسیسات پشتیبانی صنعتی متناسب با تجهیزات فوق الذکر در نظر گرفته شده بود»5
پس از انقلاب در طرح اولیه این شرکت تجدید نظر شد و ظرفیت کارخانه در حد ساخت حداکثر 2 واحد 20 هزار تنی در سال و تعمیر واحدهای حداکثر تا ظرفیت 70 هزار تن تثبیت گردید و امکانات پیشبینی شده اولیه آن نیز مورد بررسی مجدد قرار گرفت.
پیشرفت این طرح با توجه به مشکلات فراوان ناشی از کمبود ارز تاکنون حدود 80 درصد بوده است.
با توجه به گستردگی و تأثیر اقتصادی اجرای این طرح، بدون شک، ایجاد این کارخانه تحولات مثبت فراوانی را در رابطه با اشتغال و بهبود ساختار اقتصادی و اجتماعی منطقه هرمزگان به وجود خواهد آورد.
شرکت صنعتی دریایی ایران(صدرا)
شرکت صنعتی دریایی ایران از سال 1364، با سرمایه اسمی یکصد میلیون ریال در بوشهر تأسیس شد.
هدف از ایجاد این شرکت، تأسیس کارخانه کشتی سازی و صنایع وابسته و ایجاد تأسیسات و تجهیزات لازم برای ساخت، تبدیل، تعمیر و نو سازی انواع کشتی نظامی و وسایل شناور ثابت و متحرک و بهرهبرداری از کارخانهها و تجهیزات مذکور و ایجاد تأسیسات دریایی و بهرهبرداری از آنها و ساخت سکوهای حفاری و انواع سازهها و نیز تجهیزات کشتی است.
فروش انواع کشتی و سایر فرآوردههای صنعتی و تولیدی و خدمات فنی و انجام هر نوع عملیات بازرگانی و عقد قرارداد نیز ازجمله فعالیتهایی است که برای حصول به اهداف موردنظر در اساسنامه این شرکت پیشبینی گردیده است.
تولیدات این شرکت در حال حاضر شامل، شناخت واحدهای شناور، ساخت و بازسازی سازههای دریایی و تعمیرات واحدهای دریایی است. کارخانه دارای کارگاههای تولید، بدنه سازی، ورق کاری، جوشکاری، آهنگری، تراشکاری، ریخته گری، تعمیرات پروانه و شافت، کارگاههای تعمیرات موتورهای درون سوز تا قدرت 3 هزار اسب، تعمیرات برق، الکترونیک و سیم پیچی موتورهای الکتریکی و...است.
شرکت صنعتی دریایی ایران هماکنون قصد تکمیل و راه اندازی کارخانه کشتی سازی خود در نوشهر را داشته و شرکت نفت نیز قصد احداث کارگاهی جهت ساخت سکوهای حفاری دریایی در جوار نیروگاه نکاء در سواحل دریایی خزر، از این رو برای استفاده بهینه از امکانات موجود و جلوگیری از سرمایهگذاری مضاعف، طرفین توافق نمودهاند که شرکت صنعتی دریایی ایران (صدرا) به هزینه خودکارخانه مناسب را احداث و شرکت نفت از این کارخانه استفاده نماید و بخشی از هزینهها را متقبل گردد.
تاریخچه تأسیس این شرکت را عملا باید از سال 1348 دانست که با مشارکت چند نفر ایرانی و آمریکایی این شرکت ثبت رسید و تا سال 1357 در زمینهء تعمیر و نو سازی واحدهای شناور فعالیت میکرد.
شرکت اروندان:
شرکت دریایی اروندان در آذر ماه سال 1352 برای ساخت و تعمیر ناوچههای سریع السیر آلومینیمی 50 الی 165 فوتی، به ظرفیت سالانه 20 فروند و ساخت بارج از 300 الی 700 تن به ظرفیت سالانه 36 فروند در منطقه حفار شرقی آمار تولیدات کشتی سازی خلیج فارس اطلاعات آماری تولیدات و خدمات شرکت صنعتی دریایی ایران خرمشهر تأسیس و درمهر ماه سال 1359 توسط نیروهای نظامی عراق اشغال و منهدم شد و هماکنون در حال بازسازی است.
موضوع شرکت بر طبق اساسنامه عبارت است از تأسیس کارخانه کشتی سازی و صنایع وابسته، ایجاد تاسیسات و تجهیزات لازم برای ساخت، تعمیر و نگهداری انواع کشتی، ناو، ناوچه و وسایل نقلیه دریایی، ساخت اسکله، بارج، سکو و انواع سازههای دریایی و کلیه عملیات مربوط به فعالیتهای دریایی و همچنین صادرات و واردات انواع شناورها و وسایل دریایی و فروش و توزیع انواع محصولات و قطعات یدکی آنها و ارائه خدمات فنی مربوطه با مشارکت شخص یا اشخاص حقیقی یا حقوقی-داخلی یا خارجی-در انجام تمام و یا قسمتی از فعالیتهای مزبور.
بجز دو یا سه طرح ارائه شده، طرحهای عمده ساخت و تعمیر کشتی در ایران وجود ندارد ولی در کنار آن دهها واحد کوچک قایق و لنج سازی بویژه در سواحل جنوبی به کار اشتغال دارند که از تکنولوژی بسیار ساده سنتی برخوردارند.
این واحدها صرفا برای ساخت لنجهای چوبی و تعمیر و نگهداری آنها جهت حمل و نقل کالا و مسافر بین بنادر جنوبی کشور و جزایر و شیخنشینهای اطراف مورد استفاده قرار میگیرند.
وزارت صنایع سنگین در سالهای گذشته سعی و کوشش فراوانی برای راه اندازی دو واحد مهم کشتی سازی «خلیج فارس» و «صنعتی دریای ایران» بکاربرده است تا از این طریق بتواند ضمن توسعه این کارخانهها، زمینه بهرهگیری از تکنولوژی ساخت کشتی و ایجاد اشتغال در منطقه جنوبی کشور را فراهمسازد. اما متأسفانه اقدام و استقبال لازم از سوی بخش خصوصی در زمینه ایجاد واحدهای تعمیر و نگهداری کشتی و یا ساخت لنج با استفاده از ماشین آلات و تجهیزات نوین صورت نگرفته است. مطالعه صدور پروانههای تأسیس و بهرهبرداری در زمینه لنج سازی، حاکی از عدم توجه کافی و یا عدم حمایت و هدایت متقاضیان سرمایهگذاری در این رشته صنعتی مهم است. برخی از واحدهای لنج سازی که در چند سال اخیر پروانه تأسیس گرفتهاند، عبارتند از:
-کارگاه مواج بوشهر در بوشهر با ظرفیت تولید سالانه 15 فروند لنج و ایجاد اشتغال 14 نفر
-تولید قایق فایبر گلاس در بخش کنارک سیستان و بلوچستان با ظرفیت سالانه 60 فروند.
-تولید قایق فایبر گلاس در سیستان و بلوچستان با ظرفیت سالانه 60 فروند.
-لنج چوبی، لنج سازی منصور در کنارک سیستان و بلوچستان با ظرفیت 6 فروند در سال.
-لنج شناور چوبی، مجتمع صنایع دریایی ایران
-ثمر در بندر عباس با ظرفیت 600 تن.
آمار فوق حاکی از عدم توجه شدید به این صنعت در کشور است که امید است مسئولین و وزارتخانههای ذیربط بیشازپیش این صنعت را مورد عنایت قرار دهند.
اطلاعات آماری در مورد واحدهای تولید کننده کشتی در ایران
متأسفانه علیرغم پی گیری های زیاد و مراجعه به گزارشهای فراوان،آمار و ارقام مورد نیاز برای بررسی تحلیلهای بیشتر فراهم نشد. در اینجا به پارهای از آمارها در قالب جدول 1 و 2 و 3 اشاره میشود.
*جمعبندی:
صنعت کشتی سازی در جهان به عنوان یکی از صنایع اساسی و مادر تلقی میشود که بنابر ماهیت فنی و تخصصی آن از جایگاه ویژهای برخوردار است. در یک کلام میتوان گفت: کشتی سازی خود مجموعهای از رشتههای مختلف صنعت سبک و سنگین و صنعتی چند منظوره و استراتژیک است. صنعتی است که از آخرین تکنولوژی پیشرفته و نصب دستگاههای حساس و حفاظتی تا سادهترین مورد فعالیت صنعتی در آن بکار گرفته میشود. این صنعت ترکیبی است از موتور سازی، تراشکاری، ورقکاری، جوشکاری، ساخت تجهیزات، نورد، ریخته گری و...که درست بهمین علت نیز از صنایع پایهای تلقی میشود و نیازمند دانش و تخصص لازم است.
این صنعت در عین حال که میتواند جاذب نیروی کار نیمه ماهر و ساده باشد ولی بشدت به نیروی متخصص و باتجربه نیازمند است.
از سوی دیگر نقش این صنعت در حمل و نقل دریایی و افزایش توان دفاعی-نظامی کشور بر هیچکس پوشیده نیست. توسعه حمل و نقل دریایی و گسترش مبادلات بازرگانی و حمل کالا بین کشورها از طریق دریا توجه بسیاری از دولت ها را به توسعه این صنعت معطوف نموده است، توان رزمی و نظامی بسیاری از کشورها امروزه نیز از قدرت نیروی دریایی آنها شناخته می شود.
بهمین منظور باید این صنعت را از زوایا و دیدگاه های مختلف مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار داد تا دقیقا جایگاه آن در رشد صنعتی یک جامعه یا منطقه شناسایی شود و درست از همین ابعاد است که کشور ما ایران نیز باید آن را مورد توجه قرار دهد. همانطوریکه قبلا اشاره شد، ایران با داشتن حدود 1750 کیلومتر مرز آبی در سواحل جنوبی که از موقعیت ژنوپلیتیکی و استراتژیکی بسیار حساس برخوردار است متأسفانه هنوز فاقد صنعت کشتی و تعمیرات آن بصورتی قابل عرضه و رقابت در منطقه است.
شرایط کنونی کشور ما بویژه پس از انقلاب اسلامی حرکتی دوباره را برای سرعت بخشیدن به این مهم طلب میکند.
تجربیات هشت سال جنگ تحمیلی و تجاوزات دریایی،مشکلات حمل و نقل کالا و کمبود خطوط کشتی رانی باید برای ما تجربه بسیار خوبی باشد تا از این رهگذر برای ایجاد و توسعه این صنعت بیش از پیش تلاش کنیم.
صنایع دریایی به عنوان یکی از صنایع مادر سهم و نقش بسیار مهم و حساسی را در جهت خود کفایی و یا به تعبیر بهتر خود کفایی صنعتی ایفا میکند. وجود یک نیروی دریایی قوی و صاحب تجهیزات و امکانات و در عین حال برخوردار از امکانات پشتیبانی کننده و تعمیراتی، ضرورتی بس مهم برای حفاظت از مرزهای دریایی و باز گذاشتن راههای مواصلاتی آبی بویژه در مقاطع حساس تاریخی است.
نکته بعد اینکه صادرات نفت اکنون عمدهترین منبع تأمین ارز کشور است. برخورداری صنعت نفت از یک ناوگان تجاری سریع و توانمند میتواند سالانه میلیونها دلار صرفه جویی ارزی دربر داشته باشد و در عین حال اشتغال فراوانی را در کشور فراهم آورد. توسعه شیلات و صید و صیادی آبزیان دریایی نیز بدون برخورداری از امکانات لازم صید و کشتیهای صیادی امکانپذیر نیست. یکی از دلایل مهم قلت صید ماهی در سواحل جنوبی، فقدان امکانات لازم صید، یعنی قایق و تجهیزات مربوطه است که اصلیترین ابزار صید به شمار میرود.
بهر حال بطور اجمال میتوان گفت: صنعت کشتی سازی صنعتی است دربرگیرنده بسیاری از رشتههای مختلف صنعتی و زمینهساز تحولی شگرف در توسعه صنعتی و اقتصادی یک مملکت که امروزه بسرعت از تکنولوژی بالاتر و بهتری در جهان برخوردار میگردد، به همین دلیل در کشور ما نیز باید موارد زیر در این ارتباط مورد توجه قرار گیرد.
........
ادامه مقاله در سایت:
http://www.noormags.com/view/Magazine/ViewPages.aspx?ArticleId=295936
این وبلاگ با همکاری فارغ التحصیلان رشته ی مطالعات خلیج فارس دانشگاه تهران و با هدف فراهم نمودن پایگاهی جهت اطلاع رسانی، جمع آوری مطالب مستند و علمی و نیز ایجاد بانک مقالات، مدارک، نقشه و اسناد در زمینه خلیج فارس راه اندازی شده است.